Podczas okupacji niemieckiej Leokadia „Lodzia” Pycek, dozorczyni kamienicy przy ul. Radziłowskiej 5 na Saskiej Kępie w Warszawie, pomagała żydowskim dzieciom zbiegłym z getta warszawskiego – Jankielowi „Ząbalowi” Klajmanowi, Joskowi „Kulasowi” Szindlerowi, „Małemu Staśkowi” oraz innym. Należeli oni do grupy tzw. papierosiarzy z Placu Trzech Krzyży – dzieci, które handlowały papierosami i gazetami w samym centrum okupowanej Warszawy.
Spotkanie na Radziłowskiej 5. Pomoc Leokadii Pycek dla Jankiela Klajmana
Leokadia „Lodzia” Pycek samodzielnie wychowywała dwie córki, Irenę i Marię. W 1943 r. spotkała Jankiela „Ząbala” Klajmana, jednego ze słynnych „papierosiarzy”, czyli grupy dzieci żydowskich w wieku 6-16 lat, które po ucieczce z getta warszawskiego zarabiały na życie sprzedając niemieckim oficerom, żołnierzom, pracownikom SS oraz gestapo papierosy i gazety na Placu Trzech Krzyży.
W 1997 r. córka Leokadii, Irena Rasiukiewicz z d. Pycek, złożyła relację dla Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, w której tak opisała moment spotkania:
„Na podwórku wśród drzew w pakamerze na pojemniki ze śmieciami późną jesienią moja mama znalazła śpiącego Jankiela. Zdawała sobie sprawę, że jest on żydowskim dzieckiem. Pomimo to zabrała go do domu, umyła, nakarmiła, przebrała w czyste ubranie. Od tej pory (był rok 1943) mieszkał razem z nami”.
Josek „Kulas” Szindler, „Mały Stasiek”. Pomoc dla pozostałych „papierosiarzy”
Choć sąsiadem Leokadii był agent gestapo, w jej mieszkaniu „papierosiarze” mogli się odświeżyć, zjeść ciepły posiłek i nabrać sił.
Józef Zysman-Ziemian, łącznik Żydowskiego Komitetu Narodowego, przywołuje w swoich wspomnieniach słowa Peretza Hochmana:
„Mamy jedną Polkę, panią Lodzię. [...] Jak pada deszcz, to nas wpuszcza do domu. Zenek i Ząbal śpią u niej w piwnicy [...]”. Spotkawszy Aleksandra Celnikiera – bojownika getta warszawskiego – chłopcy zapewniali: „O zupę poprosimy panią Lodzię, na pewno nie odmówi”.
Pieniądze na utrzymanie „Ząbala”, Joska „Kulasa” Szindlera i „Małego Staśka” Leokadia otrzymywała od Żydowskiego Komitetu Narodowego. Na czas swojej nieobecności kobieta zawsze znajdowała podopiecznym jakieś zajęcie. Pewnego razu, niechcący uszkodziwszy lustro, „Ząbal” i „Kulas” uciekli na Plac Trzech Krzyży, „zostawiając małego Staśka płaczącego w kącie”. „Ząbalowi” udało się wrócić na Saską Kępę, „Kulas” zginął w niewyjaśnionych okolicznościach.
Latem 1944 r. bracia Hochmanowie wzięli udział w powstaniu warszawskim jako łącznicy II batalionu szturmowego Korpusu Bezpieczeństwa „Sokół”. Po pacyfikacji powstania trafili kolejno do Stalagu 344 Lamsdorf (Łambinowice) i Stalagu IV B Mühlberg, a stamtąd do pracy przymusowej w fabryce samolotów w Brokovitz.
Książka, sztuka, medal. Losy ocalałych „papierosiarzy” i Leokadii Pycek po wojnie
Rok po wyzwoleniu Peretz wyemigrował do Palestyny, później – po powstaniu Państwa Izrael – wstąpił do Izraelskich Sił Zbrojnych, pracował z ciężkim sprzętem mechanicznym. Za działania na rzecz dialogu polsko-izraelskiego otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi RP. Za udział w powstaniu warszawskim bracia otrzymali Krzyże Partyzanckie i Medale za Warszawę 1939-1945. W 2020 r. zostali wyróżnieni nagrodą Jewish Rescuers Citation, przyznawaną dla Żydów, którzy podczas Zagłady udzielali pomocy innym Żydom.
Jankiel (Jack) Klajman wyjechał do Lublina i zarabiał, śpiewając. Przez jakiś czas mieszkał w sierocińcu w Dusseldorfie, skąd wyjechał do szkoły w Anglii. Z Londynu – w ramach War Orphans Project – wyemigrował do kanadyjskiego Ontario. Tam, podobnie jak jego ojciec i dziadek, został futrzarzem; założył rodzinę. Regularnie korespondował z Leokadią i jej córką. Wydał książkę wspomnieniową Out of the Ghetto (2000).
Józef Zysman-Ziemian całą rodzinę stracił w Zagładzie. Po wojnie studiował na Politechnice Warszawskiej. W latach 1948–1949 na łamach łódzkiego dziennika „Nowe Słowo” drukował pierwsze fragmenty Papierosiarzy z Placu Trzech Krzyży. Tak zatytułowaną książkę wydał w Izraelu w 1963 r., sześć lat po emigracji do tego kraju. Przetłumaczono ją na wiele języków, a także wystawiono na deskach bostońskiego Brandeis Yiddish Theater jako sztukę w języku jidysz Di papyrosn hendler (1970).
4 grudnia 1996 r. Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował pośmiertnie Leokadię Pycek tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. W październiku 2021 r. na ścianie gmachu Instytutu Głuchoniemych przy Placu Trzech Krzyży 4/6 odsłonięto tablicę upamiętniającą „papierosiarzy”. W czerwcu 2025 r. rodzina Leokadii Pycek przekazała do zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN przyznany jej medal „Sprawiedliwa wśród Narodów Świata”.
Tekst powstał w ramach współpracy merytorycznej Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i Stowarzyszenia FestivALT – wydawcy spacerownika po Saskiej Kępie i Grochowie.
