Chomsowa Władysława

powiększ mapę

Galeria

Zdjęć: 1

Historia Władysławy Chomsowej

W czasie pierwszej wojny światowej Władysława Chomsowa przebywała w Rosji, gdzie urodził się jej syn Wiesław (1913–1941). Po powrocie do Polski w 1919 r., wraz z mężem Fryderykiem (1889–1951) – oficerem w Korpusie Piechoty, mieszkała najpierw w Częstochowie, a następnie w Wieluniu, gdzie mąż pełnił służbę. W 1928 r. rodzina przeniosła się do Drohobycza, a Fryderyk został mianowany komendantem Powiatowej Komendy Uzupełnień. Władysława udzielała się społecznie. Jako pierwsza kobieta kandydowła w wyborach do Rady Miejskiej, stanęła na czele Komisji Opieki Społecznej. Przewodniczyła też Związkowi Pracy Obywatelskiej Kobiet w Drohobyczu.

Chomsowa już w dzieciństwie utrzymywała bliskie kontakty z żydowskimi koleżankami szkolnymi. W ich domach słyszała opowieści ofiar przemocy antyżydowskiej. W Drohobyczu starała się pomóc biedocie żydowskiej, współpracując z wiceprezydentem miasta dr. Leonem Tenenbaumem, który stał również na czele Żydowskiej Gminy Wyznaniowej. Pod jego wpływem Chomsowie zainteresowali się programem ruchu syjonistycznego.

W 1934 r. odwiedzili Palestynę. Podczas gdy Fryderyka zajmowały zagadnienia wojskowości i po powrocie do Polski wysyłał do Palestyny paczki regulaminów wojskowych, jego żona interesowała się działalnością partii politycznych, opieką społeczną i pracą organizacji kobiecych WIZO i Hadasa. Pisała też artykuły prasowe i występowała z wykładami na temat Palestyny.

Po przeniesieniu Fryderyka w stan spoczynku, Chomsowie zamieszkali w 1938 r. we Lwowie, gdzie ich syn był studentem Politechniki. Władysława znalazła się w grupie Stanisława Olszewskiego (1902–1961), założyciela Klubu Demokratycznego we Lwowie. Chomsowie wzięli udział w pogrzebie Karola Zellermayera, żydowskiego studenta farmacji zamordowanego przez bojówki nacjonalistyczne w listopadzie 1938 roku. Tego samego roku Chomsowa weszła do zarządu Klubu Demokratycznego we Lwowie, a tuż przed wybuchem wojny do zarządu okręgowego Stronnictwa Demokratycznego. Przygotowywała tłumaczenie na język polski publikacji Władimira Burcewa na temat Protokołów Mędrców Syjonu jako fałszerstwa.

Zarówno jej syn, jak i mąż wzięli udział w kampanii wrześniowej. Fryderyk znalazł się w niemieckim obozie jenieckim, a Wiesław – absolwent szkoły podchorążych lotnictwa w Dęblinie – uciekł do Anglii. Chomsowa pozostała we Lwowie, ukrywając się pod różnymi nazwiskami, a jednocześnie działała w strukturach podziemnych Komendy Obwodowej Armii Krajowej, posługując się pseudonimami: Danuta, Dionizy, Róża, Diana, Lalka. Była związana ze Stronnictwem Polskiej Demokracji.

Zorganizowała grupę Polaków wspierającą i ratującą Żydów: dostarczali do getta lwowskiego żywność i broń, przewozili mężczyzn, kobiety i dzieci do kryjówek w mieście. Zagrożonych zdekonspirowaniem przenosili do Warszawy, wyrabiali dla nich fałszywe dokumenty. Działalność grupy była finansowana ze środków zamożnych Żydów, którzy przekazywali Chomsowej złoto i biżuterię, które  sprzedawano.

W liście z 1952 r. Zygmunt Chotiner napisał o Chomsowej: „Znanych mi jest osobiście wiele wypadków, kiedy oddawała ostatnią resztkę żywności, o którą wówczas było tak trudno, by pomóc cierpiącym nędzę żydowskim bliźnim”. Dzieci żydowskie z getta umieszczono u 60 rodzin polskich, w klasztorach i domach sierot. Chomsowa napisała również memoriał o tragicznym losie Żydów lwowskich.

W maju 1943 r. została wybrana na przewodniczącą okręgowej Rady Pomocy Żydom „Żegota” przy Delegaturze Rządu na Kraj we Lwowie.Pod koniec 1943 r. musiała przenieść się do Warszawy, gdzie nadal działała w podziemiu, kierując jedną z komórek legalizacyjnych AK lub Delegatury.

Po upadku powstania warszawskiego przedostała się do Paryża. Tam odnalazła męża. Dowiedziała się wówczas o śmierci syna – porucznika w 303. dywizjonie myśliwskim, który zginął w walce w 1941 roku. Po śmierci męża przeniosła się do Londynu, a ostatnie lata życia spędziła w Izraelu. Zmarła w Hajfie.

Uratowani przez nią Żydzi nazywali ją „aniołem ze Lwowa”, ona zaś mówiła o nich jako o swoich dzieciach i wnukach. Zygmunt Chotiner pisał o Chomsowej: „Jestem głęboko przekonany, że nie ma słów, którymi można by opisać to, co usiłowała czynić i co musiała wycierpieć za pomoc udzielaną nam Żydom... Jest człowiekiem gorącego serca, szlachetnym, czystym i my wszyscy, którzy ją znamy, poczuwamy się do ogromnej wdzięczności za wszystko, co dla nas robiła, za to, że narażała własne życie, by ratować nasze”.

W 1962 r. Bronia Tenenbaum podkreślała, że „Nie do opisania są Jej zasługi za czasów Hitlera. [...] Jest na świecie wiele ludzi przez nią uratowanych, którzy nie wiedzą nawet dobrze kto był ten anioł-opiekun”. Natomiast Dorota Taub napisała w swoim oświadczeniu dla Yad Vashem: „Pomogła nam nie tylko przeżyć, ale dodawała nam otuchy do dalszego życia”. Kurt R. Grossman napisano o niej w swojej książce Die Unbesungen Helden.Menschen in Deutschlands dunklen Tagen. Sama Chomsowa opisała swoją działalność w świadectwie przekazanym do Yad Vashem.

W 1966 r. Instytut Yad Vashem przyznał Władysławie Chomsowej tytuł Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Dziękując Komisji Chomsowa wzruszająco pisała nie tylko o swoich najbliższych, ale też towarzyszach z „Żegoty”: „Ból mi sprawiła tylko myśl, że ani mój mąż, zmarły po pięcioletniej niewoli niemieckiej, ani mój jedyny syn, poległy śmiercią lotnika już w pierwszym roku wojny, nie mogli dzielić mego wzruszenia. A przede wszystkim grupa moich towarzyszy w akcji pomocy współobywatelom-Żydom w Małopolsce Wschodniej i w Warszawie 1941–1945”.

Bibliografia

  • Socol Stanley S., Polish biographical dictionary, U.S. 1992
  • Gutman Israel red. nacz., Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, Ratujący Żydów podczas Holocaustu, Kraków 2009
  • Grynberg Michał, Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993

    Leksykon uwzględnia historie Polaków uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w latach 19631989. Wykaz haseł poprzedza przedmowa Icchaka Arada oraz Chaima Chefera Sprawiedliwi świata.

  • Bartoszewski Władysław, Lewinówna Zofia, Ten jest z ojczyzny mojej, Warszawa 2007

    Publikacja ta składa się z 3 części: zarysu monograficznego problematyki pomocy Żydom; zbioru wydanych dokumentów niemieckich i polskich dotyczących losu Żydów oraz pomocy Żydom; zbioru relacji powojennych Polaków i Żydów dotyczących pomocy.

  • Prekerowa Teresa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945, Warszawa 1982
    Monografia Rady Pomocy Żydom, organizacji działającej podczas wojny przy podziemnej Delegaturze Rządu na Kraj, zajmującej się niesieniem pomocy Żydom, zwłaszcza ukrywającym się „po aryjskiej stronie”.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, 349, 2030