Podopieczni „Żegoty”

Rada Pomocy Żydom „Żegota” niosła pomoc uciekinierom z gett, transportów do ośrodków zagłady, pozostałym przy życiu po akcjach likwidacyjnych prowadzonych przez Niemców w okresie od lipca 1942 do listopada 1943 r. Wśród jej podopiecznych znajdowali się dorośli i dzieci.

Liczba osób, które znalazły się po likwidacji gett po tzw. aryjskiej stronie, szacowana jest na 180-250- tysięcy. Rada prowadziła różnorodne działania. Organizowała miejsca schronienia, zatrudnienia, fałszywe dokumenty oraz przekazywała środki materialne. Nie da się precyzyjnie określić, ilu Żydów ratowała, niemożliwe do ustalenia jest to, w ilu przypadkach akcja ratunkowa okazała się skuteczna. Referat legalizacyjny dostarczył 50 tysięcy fałszywych dokumentów. Na początku 1943 r. z zapomóg finansowych korzystało trzysta osób, pod koniec tego roku – dwa tysiące, a latem roku 1944 – około czterech tysięcy.

Liczną grupę osób wobec których podjęto działania ratownicze stanowiły dzieci. Referat im dedykowany prowadziła Irena Sendlerowa. „Niewiele z dzieci, którym pomagała, miało szansę osobiście ją poznać, prawie nigdy nie miały z nią bezpośredniego kontaktu ani też nie wiedziały o jej istnieniu”, zapisała Anna Bikont w książce Sendlerowa. W ukryciu. Bezpośrednio dzieci stykały się z jej łączniczkami. Ich krąg działał w ścisłej konspiracji. Większość dzieci lokowano w sierocińcach, zwłaszcza prowadzonych przez zakony. To ich historie są dziś tymi najlepiej znanymi. Wśród nich znaleźli się Teresa Koerner, Katarzyna Meloch, Elżbieta Ficowska.

W relacjach ratujących i ocalałych znajdują się rozbieżności. Wiele wynika z upływu czasu – do trudnych wspomnień okresu wojny wracano dopiero po latach. Czasami dopiero wtedy odtwarzano okupacyjne losy. Mimo to, są bezcennym zapisem świadków historii.

„Otrzymałam polecenie udania się do »Trojana« poza Warszawę, do Cegłowa, gdzie miał on mały domek z ogródkiem”, wspominała Sendlerowa w 1963 r. na łamach Biuletynu ŻIH. „Chodziło o umieszczenie jednej małej dziewczynki, która cudem uniknęła śmierci przy likwidacji pobliskiego getta, gdzie wymordowali jej całą rodzinę”. Losy Teresy Korner, córki znajomego Juliana Grobelnego, są pełne zwrotów akcji. Pewne jest, że dzięki „Żegocie” przebywała u osób prywatnych oraz w sierocińcu w Helenowie.

Dziesięcioletnia Katarzyna Meloch, po wydostaniu się w upalny sierpniowy dzień 1942 r. z getta warszawskiego, przeprowadzona została do mieszkania Jadwigi Deneki na warszawskim Kole. „Pani Wisia”, łączniczka Sendlerowej, prowadziła „ostry dyżur dla uciekinierów”. Dziewczynka zastała tam matkę mamy. „Ani moja babcia, ani ja nie miałyśmy wówczas tak zwanych aryjskich papierów”, zapisała we wspomnieniu poświęconym pani Denece ocalała. „Każda kontrola na Kole mogła spowodować nie tylko śmierć nas obu, ale także prawdopodobnie wyrok ostateczny dla gospodyni mieszkania, a może i dla wszystkich mieszkańców domu”. Poprzez pogotowie opiekuńcze im. ks. Boduena, już jako Irena Dąbrowska, trafiła do Turkowic, zakładu zamkniętego na Zamojszczyźnie prowadzonego przez zakonnice.

Elżbieta Ficowska ocalała poza swoją świadomością. Jako półroczne dziecko została wywieziona z getta warszawskiego. Umieszczono ją w domu Stanisławy Bussoldowej, który dla wielu innych pełnił funkcję przystanku na drodze do dalszego ukrywania się. Opiekunka wychowała dziewczynkę jako własną córkę. „To mój posag i moja metryka”, mówiła Elżbieta Ficowska o łyżeczce, w którą wyposażyła ją rodzina w getcie. Na srebrnym sztućcu wygrawerowano imię Elżunia i datę urodzenia – 5.01.1942 r.

 Karolina Dzięciołowska, grudzień 2017 


Czytaj historię Rady Pomocy Żydom „Żegota”

W artykułach przedstawiamy m.in. historie członków i członkiń Rady, jej strukturę, mechanizmy działania,
upamiętnienia w Polsce i Izraelu oraz pamiątki ze zbiorów Muzeum POLIN.


Bibliografia

Marek Arczyński, Wiesław Balcerak, Kryptonim „Żegota”. Z dziejów pomocy Żydom w Polsce 1939-1945, Warszawa 1979.
Anna Bikont, Sendlerowa. W ukryciu, Warszawa 2017.
Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945, Warszawa 1982.
Gunnar S. Paulsson, Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945), Kraków 2007.
Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Warszawa 2007.
„Żegota”. Rada Pomocy Żydom 1942-1945. Wybór dokumentów, oprac. A. K. Kunert, Warszawa 2002.
„Żegota. Dokumenty 1942-1945”, oprac. M. Olczak, Warszawa 2017.