Historia „Żegoty”

„Wobec zbrodni nie wolno pozostawać biernym. Kto milczy w obliczu mordu – staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia – ten przyzwala”, apelowała Zofia Kossak w „Proteście!” sygnowanym przez Front Odrodzenia Polski, podziemną kontynuację Akcji Katolickiej. Odezwa stanowiła symboliczny początek tajnej inicjatywy pomocy Żydom „Żegota”.

Apel ukazał się 11 sierpnia 1942 r. Od dwóch tygodni Niemcy prowadzili w getcie warszawskim wielką akcję likwidacyjną (Gross Aktion). Z innych gett transporty do ośrodków śmierci kierowane były od marca. Masowy mord poprzedziły lata represji wobec ludności żydowskiej w okupowanej Polsce, prowadzone systematycznie od września 1939 r.

Kto decydował się na ucieczkę z getta lub transportu, musiał się ukryć. Posługiwał się fałszywymi dokumentami lub przebywał w kryjówce. Żydów wspierały osoby prywatne lub instytucje, pomoc nie miała jednak charakteru zorganizowanego.

Zofia Kossak, świadoma skali problemu i potrzeb z nim związanych, brała udział w akcji pomocowej – wzywała Delegaturę Rządu RP na Kraj, tajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, do zcentralizowania pomocy niesionej Żydom.  W 1942 r. w Delegaturze dyskutowano potrzebę utworzenia organizacji pomocy Żydom, lecz sprawa przeciągała się ze względu na sprzeciw reprezentantów Stronnictwa Demokratycznego. We wrześniu, miesiąc po ukazaniu się „Protestu!”, doszło jednak do powołania Komisji Pomocy Społecznej dla Ludności Żydowskiej. Na jej czele stanęły Zofia Kossak razem z działaczką socjalistyczną Wandą Krahelską-Filipowiczową. Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom rozpoczął działalność pod kryptonimem „Konrad Żegota” – prawdopodobnie od imienia jednego z konspiratorów z III części Dziadów Adama Mickiewicza. 4 grudnia w miejsce Komitetu powołano Radę Pomocy Żydom przy Delegaturze Rządu RP na Kraj, organizację polsko-żydowską. Jej obywatelski charakter nie współgrał z działaniami środowiska Zofii Kossak, która nie weszła już w skład Rady i kontynuowała pracę poza jej strukturami.

W Warszawie Rada była jedną z trzech organizacji – obok Żydowskiego Komitetu Narodowego i Bundu – udzielających pomocy Żydom. Ponadto od wiosny 1943 r. miała oddziały również w Krakowie, Lwowie oraz na Lubelszczyźnie. Była jedyną w okupowanej Europie wspieraną przez Państwo instytucją powołaną w celu ratowania Żydów.

 Karolina Dzięciołowska, grudzień 2017 


Czytaj więcej o Radzie Pomocy Żydom „Żegota”

Przedstawiamy m.in. historie członków i członkiń Rady, jej strukturę, mechanizmy działania,
upamiętnienia w Polsce i Izraelu oraz pamiątki ze zbiorów Muzeum POLIN.


Bibliografia

Marek Arczyński, Wiesław Balcerak, Kryptonim „Żegota”. Z dziejów pomocy Żydom w Polsce 1939-1945, Warszawa 1979.
Anna Bikont, Sendlerowa. W ukryciu, Warszawa 2017.
Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945, Warszawa 1982.
Gunnar S. Paulsson, Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945), Kraków 2007.
Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Warszawa 2007.
„Żegota”. Rada Pomocy Żydom 1942-1945. Wybór dokumentów, oprac. A. K. Kunert, Warszawa 2002.
„Żegota. Dokumenty 1942-1945”, oprac. M. Olczak, Warszawa 2017.