Mechanizmy „Żegoty”

Rada Pomocy Żydom „Żegota” była jedyną w okupowanej Europie wspieraną przez Państwo instytucją powołaną w celu ratowania Żydów podczas Zagłady. Powstała 4 grudnia 1942 r. w Warszawie. Działalność jej członków i członkiń polegała m.in. na wyszukiwaniu kryjówek dla Żydów ukrywających się po tzw. aryjskiej stronie, dostarczaniu dla nich fałszywych dokumentów tożsamości, czy rozprowadzaniu zapomóg. Władysław Bartoszewski, członek „Żegoty”, pisał: „[...] była to pierwsza organizacja, w której w konspiracji przeciw Niemcom siedzieli razem przy jednym stole i działali syjoniści, bundowcy, katolicy, polscy demokraci, polscy socjaliści, ludowcy – i Żydzi, i Polacy”.

Kilkunastoosobowy zespół Rady Pomocy Żydom „Żegota” kierował ściśle tajną akcją pomocy ludności żydowskiej, której udzielały organizacje polityczne, społeczne oraz osoby indywidualne. Współpracownicy posługiwali się pseudonimami. Przeważnie nie wiedzieli o sobie nawzajem, tworząc konspiracyjną sieć kontaktów. 


Spis treści:


POMOC Polaków dla ŻYDOM

„Nie wszyscy ludzie, którzy Radzie pomagali, wiedzieli, że pomagają Żydom. Bądźmy w tej sprawie ściśli i obiektywni. Łatwiej było znaleźć mieszkanie do przechowania skrzyni broni niż dla jednego Żyda. Chociaż to była śmierć i to była śmierć”, wspominał Władysław Bartoszewski, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

„Żegota” niosła pomoc ludności żydowskiej poprzez organizowanie miejsc schronienia, zatrudnienia, aryjskich papierów oraz przekazywała środki materialne – głównie pieniądze. Szacuje się, że Rada dostarczyła około 50 tysięcy fałszywych dokumentów. Wśród nich kennkarty i  metryki chrztu, które wystawiali księża.

POMOC DZIECIOM ŻYDOWSKIM

Wśród podopiecznych „Żegoty” liczną grupę stanowiły dzieci. Rada kontynuowała wobec nich akcję pomocową Wydziału Opieki Społecznej m.st. Warszawy oraz Rady Głównej Opiekuńczej, społecznej organizacji pomocy. Przejmowała dzieci wyprowadzane z getta warszawskiego, lokowała je w zakładach, klasztorach lub rodzinach zastępczych. Opiekunowie zazwyczaj otrzymywali środki na ich utrzymanie. Miesięczny zasiłek wynosił 400-700 zł na osobę. Na początku 1943 r. z zapomóg korzystało trzysta osób, pod koniec tego roku – dwa tysiące, latem roku 1944 – około czterech tysięcy.

IRENA SENDLEROWA – RATOWANIE ŻYDÓW

„Pomoc od »Żegoty« była minimalna, ale systematyczna”, opowiadała Irena Sendlerowa,Sprawiedliwa wśród Narodów Świata, kierowniczka referatu dziecięcego. „Te kwoty, które otrzymywali nasi podopieczni, były niewystarczające w ich sytuacji stałego ukrywania się i niewspółmierne do stale rosnących cen. […] kilogram słoniny kosztował tysiąc czterysta złotych. Ale w kontaktach bezpośrednich z ukrywającymi się często słyszałam, że nasza dla nich pomoc dawała iskierkę nadziei w ich tragicznym położeniu”. 

Za pośrednictwem „Żegoty” część pomocy trafiała do osób pod opieką innych organizacji, m.in. Polskiej Partii Robotniczej i Związku Syndykalistów Polskich. 

POSTAWY POLSKIEGO SPOŁECZEŃSTWA WOBEC ŻYDÓW PODCZAS ZAGŁADY

Poza pomocą ludności żydowskiej, Rada starała się oddziaływać na postawy polskiego społeczeństwa wobec Żydów. Wydawała ulotki i biuletyny, przedstawiała sytuację Żydów na łamach prasy konspiracyjnej, piętnowała szmalcownictwo i szantaż wobec ukrywających się. Raportowała Rządowi RP na uchodźstwie, ponadto postulowała potrzebę militarnej interwencji aliantów. Akcję „Żegoty” dotowała Delegatura Rządu RP na Kraj a pośredniczył w tym Referat Spraw Żydowskich i Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury. Środki stanowiły kilka procent budżetu przeznaczonego na cele opieki społecznej. „Pomoc Delegatury wyrażała się w wybitnie niewystarczających dotacjach. Interweniowaliśmy przeważnie bezskutecznie”, wspominał Tadeusz Rek, członek „Żegoty”, uhonorowany w 1981 roku tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Pieniądze przekazywały także zagraniczne organizacje żydowskie poprzez ugrupowania żydowskie w okupowanej Polsce. Również – w formie składek – osoby prywatne. Fundusze Rady starczyły na objęcie opieką niewielkiej grupy tych, którzy jej potrzebowali. 

 Karolina Dzięciołowska, grudzień 2017
Opracowano na podstawie: bibliografia 


Przeczytaj więcej o Radzie Pomocy Żydom „Żegota”