83. rocznica powołania Rady Pomocy Żydom „Żegota”

Redakcja / Editorial staff; English translation: Andrew Rajcher, 4 grudnia 2025

Była jedyną w okupowanej Europie, wspieraną przez państwo, organizacją powołaną w celu niesienia pomocy Żydom podczas Zagłady. Jej członkowie i członkinie, współpracownicy i współpracowniczki – Polacy i Żydzi, działali w konspiracji. Wśród osób, którym udzielali pomocy, były osoby dorosłe i dzieci – Żydzi ukrywający się w okupowanej przez Niemców Polsce. Z okazji 83. rocznicy powołania Rady Pomocy Żydom „Żegota”, przybliżamy działalność tej tajnej organizacji. Sprawdź, co przygotowaliśmy z okazji dzisiejszej rocznicy – przeczytaj nowości w portalu Polscy Sprawiedliwi, zobacz pamiątki ze zbiorów Muzeum POLIN.

Poprzednie Dalej

Zdjęcie 1 z 46

„Była to pierwsza organizacja, w której w konspiracji, przeciw Niemcom, siedzieli razem przy jednym stole i działali syjoniści, bundowcy, katolicy, polscy demokraci, polscy socjaliści, ludowcy – i Żydzi, i Polacy” – pisał Władysław Bartoszewski (1922–2015), członek RPŻ, uhonorowany po wojnie tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Najważniejsze informacje historyczne

„Żegota” została powołana 4 grudnia 1942 r. w Warszawie, kontynuując misję społecznego Komitetu Pomocy Żydom, utworzonego kilka miesięcy wcześniej przez Zofię Kossak i Wandę Krahelską-Filipowiczową.

Działalność „Żegoty”, prowadzona do stycznia 1945 r., polegała głównie na wsparciu finansowym Żydów ukrywających się po tzw. aryjskiej stronie, organizowaniu dla nich kryjówek, pracy, fałszywych dokumentów. Wśród podopiecznych znajdowali się zarówno dorośli, jak i dzieci.

Pierwszym przewodniczącym Rady Pomocy Żydom, w okresie od stycznia 1943 do lutego 1944 r., był Julian Grobelny (1893–1944). Pracę RPŻ usprawniał podział na referaty, m.in. legalizacyjny, finansowy, mieszkaniowy, antyszantażowy, propagandowy, dziecięcy, lekarski i odzieżowy. Wiosną 1943 r. powołano również dwie okręgowe filie RPŻ – krakowską i lwowską.

Przeczytaj więcej:

Nie sposób precyzyjnie określić, jaka była skala udzielanej przez „Żegotę” pomocy – ilu Żydów uratowano; niemożliwe do ustalenia jest to, w ilu przypadkach akcja ratunkowa okazała się skuteczna. Wiadomo, że „Żegota” dostarczyła swoim podopiecznym ok. 50 tys. fałszywych dokumentów. Początkowo z jej zapomóg finansowych korzystało trzysta osób, pod koniec 1943 – dwa, a latem roku 1944 – około czterech tysięcy.

Należy jednak pamiętać, że powołanie „Żegoty” nastąpiło w okresie, gdy organizowane przez Niemców masowe wywózki Żydów z gett do ośrodków zagłady dobiegały już końca.

Nowości w portalu Polscy Sprawiedliwi

W tym roku minęła 130. rocznica urodzin Władysławy Larysy Chomsowej (1895–1966), pseud. „Dionizy”, „Danuta” – działaczki społecznej i politycznej, przewodniczącej prezydium filii Rady Pomocy Żydom we Lwowie, po wojnie uhonorowanej tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. W roku 2026 przypadnie 60. rocznica jej śmierci. Pamięci tej niezwykłej osoby dedykujemy najnowszą publikację w portalu Polscy Sprawiedliwi na temat „Żegoty”, którą poświęciliśmy działalności we Lwowie. Jak zauważa autor artykułu i badacz tego słabo rozpoznanego tematu, Bartosz Heksel:

„Na temat lwowskiej filii Rady Pomocy Żydom »Żegota« nie zachowało się zbyt wiele materiałów. O ile część dokumentów krakowskiej filii przetrwała dzięki odpisom raportów kierowanych do Okręgowego Delegata Rządu na Kraj oraz przewodniczącego RPŻ w Warszawie, to w przypadku lwowskiej »Żegoty« pojawiają się tylko wzmianki na temat jej działalności, przede wszystkim dotyczące Władysławy Larysy Chomsowej i prowadzonej przez nią akcji ratowania żydowskich dzieci”.

Tekst ilustrujemy fotografiami archiwalnymi, przedstawiającymi członków i członkinie oraz współpracowników i współpracowniczki RPŻ we Lwowie (wybrane zdjęcia prezentujemy również w galerii na górze tej strony). Artykuł uzupełniają wywiady biograficzne z osobami ocalałymi podczas Zagłady we Lwowie, które pochodzą z kolekcji historii mówionej Muzeum POLIN.

Przejdź do nowego artykułu: Rady Pomocy Żydom „Żegota” we Lwowie →