15-lecie portalu Polscy Sprawiedliwi

Mateusz Szczepaniak, 5 listopada 2023
Z końcem 2023 r. minęło piętnaście lat od powstania portalu Polscy Sprawiedliwi. Witryna została uruchomiona w listopadzie 2008 r. w ramach projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci”, rozpoczętego rok wcześniej z inicjatywy Ewy Junczyk-Ziomeckiej i Ewy Wierzyńskiej, wicedyrektorek powstającego wówczas Muzeum Historii Żydów Polskich. Początkowo projekt realizowało Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, współzałożyciel Muzeum, a honorowy patronat nad nim objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński. Wyniki projektu, czyli wywiady ze świadkami historii oraz opracowane na ich podstawie historie pomocy, trafiały na bieżąco na portal Polscy Sprawiedliwi (www.sprawiedliwi.org.pl). Dziś to jeden z dwóch, obok portalu Wirtualny Sztetl, najważniejszych projektów internetowych prowadzonych przez Muzeum POLIN. Za ich pośrednictwem upowszechniamy wiedzę o historii polskich Żydów i relacjach polsko-żydowskich, udostępniamy kolekcję cyfrową Muzeum – ikonografię, wywiady historii mówionej, opracowania historiograficzne. Z okazji 15-lecia portalu Polscy Sprawiedliwi przeczytaj tekst okolicznościowy od Redakcji, w którym przypominamy historię i dorobek naszego projektu.

„Należy uczynić wszystko, co możliwe, by uchronić czyny Sprawiedliwych wśród Narodów Świata od zatarcia się w ludzkiej pamięci”, zapisano w pierwszej nocie redakcyjnej portalu z listopada 2008 roku. „Z tą myślą Muzeum Historii Żydów Polskich zainaugurowało program »Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci«.

Jego głównym celem jest dokumentacja i prezentacja działań osób, które w okupowanej Polsce udzielały pomocy Żydom. [...] Przez długie lata losy polskich Sprawiedliwych nie były znane polskiej opinii publicznej w stopniu, na jaki zasługiwały. Polska wciąż ma do spłacenia wobec swoich Sprawiedliwych dług szacunku i wdzięczności. [...] Tak jak zbrodnie wymierzone przeciwko ludzkości, jak przejawy podłości lub obojętności, których pełne są opisy z tamtego czasu, szlachetność i poświęcenie ucieleśniane przez Sprawiedliwych domagają się utrwalenia w ludzkiej pamięci na zawsze.

Nie wolno z tym czekać ani chwili, gdyż z ponad 6 tysięcy polskich Sprawiedliwych odznaczonych medalem jerozolimskiego Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Yad Vashem żyje około 510 osób”.

Przywracanie pamięci. 15 lat dokumentowania historii polskich Sprawiedliwych w Muzeum POLIN

Przywołany powyżej fragment pierwszej noty redakcyjnej portalu Polscy Sprawiedliwi z 2008 r. ma dziś charakter historyczny. Spośród Polek i Polaków, którzy zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, dziś żyje już tylko garstka – około 50 osób. 

Dlatego szczególnie ciepło wspominamy galę 30-lecia Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych, która odbyła się 16 października 2016 roku. Ogólnopolski zjazd, który mieliśmy zaszczyt gościć w Muzeum POLIN, był pierwszą i zarazem ostatnią okazją do spotkania tak wielu polskich Sprawiedliwych – ponad 60 osób.

Piętnaście lat dla projektu digitalowego to cała epoka. W tym czasie portal przeszedł kilka modernizacji, zmieniła się jego zawartość. Zmiany wynikają z systematycznego rozwoju portalu, postępujących badań naukowych i zmian zachodzących w dyskursie o Zagładzie. 

W tym czasie pierwotny cel naszego projektu – „przywracanie pamięci” – zdezaktualizował się. Historie ostatnich żyjących polskich Sprawiedliwych zostały przez nas kompleksowo udokumentowane, opracowane i udostępnione publiczności. Nie oznacza to jednak, że praca została zakończona.

Przez piętnaście lat udostępniliśmy w portalu ponad 1000 historii pomocy, ukazując doświadczenia Polek i Polaków udzielających pomocy Żydom oraz osób, które tę pomoc otrzymały. Na naszą kolekcję składają się wywiady historii mówionej (800 nagrań z ratującymi i ukrywającymi się), ikonografia archiwalna i współczesna (10 000 obiektów). Wszystkie te treści udostępniamy w dwóch wersjach językowych – polskiej i angielskiej.

Dzisiaj portal Polscy Sprawiedliwi odwiedza ponad 200 tys. użytkowników rocznie, co przekłada się na pół miliona odsłon witryny. W 2023 r. zanotowaliśmy wzrost oglądalności na poziomie 20%.

„To jest dowód na to, że coraz więcej osób wie, coraz więcej osób pamięta i rozumie jak jest to ważne dla historii Polski i historii Żydów”, mówił o wynikach portalu Polscy Sprawiedliwi dyrektor Muzeum POLIN, Zygmunt Stępiński. „Pamięć o Sprawiedliwych wróciła. Dziś są honorowani za odwagę cywilną, która w tamtych czasach była czymś zupełnie wyjątkowym”, powiedział podczas jednej z ceremonii przyznania tytułów Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Muzeum.

Pamięć stała się tematem jednej z dyskusji o polskich Sprawiedliwych, których cykl zorganizowaliśmy w Muzeum POLIN w ubiegłym roku, w związku z 80. rocznicą powołania Rady Pomocy Żydom „Żegota” oraz 15. rocznicą inauguracji projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci”.

Mikrohistorie Sprawiedliwych, makrohistoria Zagłady. Jak opowiadamy o doświadczeniach polskich Sprawiedliwych?

W aktualnej nocie redakcyjnej z 2022 r. zapisaliśmy:

„Polscy Sprawiedliwi to internetowy portal wiedzy, w ramach którego dokumentujemy historie Polek i Polaków, którzy bezinteresownie udzielali pomocy Żydom podczas okupacji niemieckiej (1939–1945). 

Upamiętniamy osoby uhonorowane przez Instytut Yad Vashem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów – często bezimienne ofiary Zagłady.  

Historie pomocy popularyzujemy na tle społeczno-politycznego kontekstu okupacji niemieckiej, uwzględniając złożoność i zróżnicowanie postaw Polaków wobec Zagłady”.

W ciągu piętnastu lat wypracowaliśmy własny, specyficzny model dokumentowania i upowszechniania historii polskich Sprawiedliwych, w duchu mikrohistorii: ogólne tendencje i zjawiska historyczne ukazujemy przez pryzmat jednostki lub niewielkich grup społecznych.

Historie pomocy opracowujemy korzystając z różnorodnych źródeł – dzienników, relacji, dokumentów sądowych, wywiadów historii mówionej (Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Archiwum Yad Vashem, Kolekcja POLIN, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, USC Shoah Foundation itp.).

Uważamy, że rzetelna edukacja o Sprawiedliwych wymaga dobrej edukacji o Zagładzie, dlatego uzupełniamy kolekcję o opracowania tematyczne, pozwalające prezentować historie pomocy na tle społeczno-politycznego kontekstu okupacji niemieckiej, uwzględniając złożoność i zróżnicowanie postaw Polaków wobec Zagłady.

Podkreślamy, że narrację o Sprawiedliwych w Muzeum Historii Żydów Polskich cechuje i wyróżnia dbałość o równoległe – wobec polskich ratujących – przybliżenie doświadczenia osób, które otrzymały pomoc, czyli Żydów ukrywających się po tzw. aryjskiej stronie w okupowanej Polsce.

Kierując się misją i wizją Muzeum POLIN, ukazujemy historię Żydów polskich jako żywą i znaczącą dla współczesności, wierząc w potencjał uniwersalnego odczytywania doświadczenia Zagłady.

Dlatego odwołujemy się w portalu do problematyki praw człowieka – reagujemy na współczesne problemy społeczne, mówiąc o ludziach aktualnie potrzebujących pomocy i tych, którzy tej pomocy udzielają (np. kryzys uchodźczy w 2015, kryzys humanitarny na granicy polsko-białoruskiej w 2021, wojna w Ukrainie w 2022 r.). 

Wierzymy, że każdy może być Sprawiedliwym, również dziś.

Podziękowania

Od 2007 r. w realizację projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci”, w tym portalu Polscy Sprawiedliwi, zaangażowanych było kilkadziesiąt osób – badaczy, historyków i edukatorów. Nasze działania finansowane były przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także m.in. z funduszy norweskich i EOG, dotacji prywatnych darczyńców, w tym Tomka Ulatowskiego oraz Carmit i Ygala Ozechov.

W różnych okresach projekt koordynowały: Łucja Koch, Marta Pietrzykowska, dr Małgorzata Stolarska-Fronia, Karolina Dzięciołowska, Klara Jackl; obecnie wydawcą portalu jest Mateusz Szczepaniak. W działania projektu zaangażowani byli m.in.: Zuzanna Benesz-Goldfinger, Magdalena Dopieralska, Anna Dybała, Marcin Dziurdzik, Aneta Jasionek, Joanna Król-Komła, Magdalena Leszczyńska, Ewa Opawska, Alicja Plachówna-Vasilevska, Przemysław Szałkowski, Zuzanna Schnepf-Kołacz, Anna Zawadzka, Maria Zawadzka, Monika Mazur.

Wśród autorów i autorek opracowań historiograficznych publikowanych na portalu, a także konsultantów i konsultantek publikowanych tekstów znaleźli się m.in. dr Natalia Aleksiun, prof. Barbara Engelking, dr Martyna Grądzka-Rejak, prof. Jacek Leociak, prof. Dariusz Libionka, dr Aleksandra Namysło, dr Krzysztof Persak, prof. Antoni Sułek, Teresa Torańska, dr Marcin Urynowicz, prof. Tomasz Żukowski.

W tłumaczeniach tekstów na język angielski wspiera nas wieloletni wolontariusz Andrew Rajcher, mieszkający w Australii (Andrzeju, dziękujemy!). Przez wiele lat w działaniach na terenie Polski i Izraela wspierały nas również wolontariuszki Jadwiga Rytlowa (1928–2016) i Janina Goldhar (1929–2021).

Dziękujemy za zaufanie Sprawiedliwym wśród Narodów Świata, którzy powierzyli nam nie tylko swoje historie, ale również pamiątki przekazane do kolekcji Muzeum. Wyrazy wdzięczności kierujemy do Zarządu Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych. Jego prezeska, Anna Stupnicka-Bando, mówiła podczas inauguracji bieżącej odsłony portalu w grudniu 2017 r.:

„Polscy Sprawiedliwi odchodzą, ale pozostają ich historie”.

* * *

W galerii zdjęć na górze strony prezentujemy fotografie z kolekcji Muzeum POLIN, które dokumentują 15 lat działania naszego projektu. Poniżej zamieszczamy listę najważniejszych treści wybranych przez Redakcję oraz listę artykułów najczęściej przeglądanych przez naszych Czytelników i Czytelniczki.

Przeczytaj historie pomocy:

Przeczytaj opracowania i zakładki tematyczne:

Zobacz jeszcze więcej: