Polscy Sprawiedliwi w 2020 roku

Mateusz Szczepaniak / English translation: Andrew Rajcher, 31 grudnia 2020
Rok 2020 to trudny czas pandemii COVID-19, lecz te dwanaście miesięcy nie minęło w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN jedynie pod znakiem obostrzeń epidemicznych lub zamknięcia dla publiczności. Większość działań programowych Muzeum przeniesiona została do Internetu, a ważną częścią nowego programu online stały się muzealne portale wiedzy (akcja „Muzeum POLIN w Twoim domu”). W tym czasie kontynuowaliśmy prace nad dokumentowaniem i popularyzowaniem historii Polek i Polaków uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata oraz Żydów ocalałych z Zagłady, rozpoczęliśmy wiele nowych projektów, upamiętniliśmy szereg historycznych rocznic. Dzięki zainteresowaniu naszych Czytelników i Czytelniczek odnotowaliśmy wzrost oglądalności Portalu Polscy Sprawiedliwi o ponad 50% względem roku ubiegłego – dziękujemy! Wybrane treści, które opublikowaliśmy w 2020 r., przedstawiamy w dorocznym podsumowaniu. Przeczytaj najciekawsze historie pomocy, zobacz wybrane pamiątki z kolekcji Muzeum, posłuchaj podcastów i obejrzyj filmy edukacyjne. Sprawdź, co planujemy w Nowym Roku.
„Ostatnio w Polsce mówi się wyjątkowo dużo o Sprawiedliwych. […] O ich wyjątkowej i niepowszechnej postawie przypomina nam m.in. wiersz poety warszawskiego getta, Władysława Szlengla, »Telefon«. Ten poruszający i dość długi wiersz, pisany w tamtych dniach, mówi o beznadziei i żydowskiej samotności. O człowieku, który choć ma dostęp do telefonu i chciałby zadzwonić do kogoś po tzw. aryjskiej stronie, odkrywa, że właściwie nie ma do kogo […] Drodzy Sprawiedliwi, chciałbym Wam podziękować, że należeliście do tych, którzy po »stronie aryjskiej« podnieśli tę słuchawkę telefonu. Przeżyliście wiele dramatycznych i traumatycznych chwil, byliście osamotnieni i zapewne przerażeni, a jednak potrafiliście zachować te wszystkie uniwersalne wartości, na których opiera się społeczeństwo”– Alexander Ben Zvi, Ambasador Izraela w Polsce podczas ceremonii przyznania tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Muzeum POLIN, Warszawa 26.02.2020.

Historie pomocy, pamiątki z kolekcji Muzeum POLIN, podcasty, filmy edukacyjne. Zobacz, co opublikowaliśmy w 2020 roku

Rok 2020 obfitował w wiele ważnych historycznych rocznic związanych z tematyką niesienia pomocy Żydom podczas Zagłady w okupowanej Polsce. W lutym obchodziliśmy 110. rocznicę urodzin Ireny Sendlerowej, publikując wystawę wirtualną przygotowaną we współpracy z Google Arts & Culture. Z tej okazji Google przygotował także Doodle – specjalną grafikę inspirowaną historią Ireny Sendlerowej, która tymczasowo zastąpiła w wybranych krajach logo tej najpopularniejszej wyszukiwarki świata.

W kwietniu przypadła 80. rocznica utworzenia getta łódzkiego (Litzmannstadt Ghetto), drugiego co do wielkości getta w okupowanej przez Niemców Europie, działającego niemal do końca wojny. Z tej okazji opracowaliśmy historię pomocy udzielanej Żydom przez Ryszarda Lerczyńskiego, jedynego Sprawiedliwego wśród Narodów Świata z Łodzi.

Ważne uzupełnienie naszej kolekcji historii pomocy miało miejsce także w czerwcu, kiedy minęła 80. rocznica przybycia pierwszego transportu więźniów do KL Auschwitz. Historie Polek i Polaków ratujących Żydów na terenie obozu, m.in. Marianny Chodnikiewicz, Stanisławy Grodzickiej-Sierzputowskiej czy Jerzego Pozimskiego, zamieściliśmy w nowym katalogu historii pomocy: Sprawiedliwi w Auschwitz.

Lipiec upłynął pod znakiem 20. rocznicy śmierci Jana Karskiego, legendarnego emisariusza politycznego Polskiego Państwa Podziemnego i Rządu RP na uchodźstwie, Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Jego historię opracowaliśmy na nowo w świetle najnowszych badań naukowych. Obszerny tekst dra Krzysztofa Persaka oraz film edukacyjny (jeden z dwóch w tym roku) w formule spaceru z przewodnikiem po wystawie stałej Muzeum POLIN, można znaleźć w nowej zakładce: Jan Karski (1914–2000).



We wrześniu upamiętniliśmy Mieczysława Fogga w 30. rocznicę jego śmierci. Historię pomocy udzielanej Żydom przez jednego z najpopularniejszych polskich śpiewaków i kompozytorów XX w. przedstawiliśmy tym razem w formie czteroodcinkowej audycji (podcastu) na falach Radia POLIN. Wzięli w niej udział znamienici goście – dokumentalistka Anna Mieszkowska, która w barwny sposób opowiedziała o życiu i twórczości Mieczysława Fogga, prawnuk artysty Michał Fogg oraz Anna Lubasińska-Tabaczniuk, kuratorka wystawy czasowej w Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu: „Mieczysław Fogg. Pieśniarz Polaków”.

Koniec roku minął pod znakiem 80. rocznicy zamknięcia getta warszawskiego. Przygotowane przez Muzeum POLIN obchody online objęły m.in. organizację konferencji naukowej i dyskusje. Na stronach Portalu Polscy Sprawiedliwi przypomnieliśmy losy Żydów ocalałych z getta warszawskiego, publikując m.in. nowe opracowanie historii ocalenia Elżbiety Ficowskiej.

W roku 2020 nie zapomnieliśmy o urodzinach Sprawiedliwych. W maju 101. urodziny obchodziła Anna Koźmińska, najstarsza żyjąca Polka uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata, której historię pomocy opracowaliśmy z tej niezwykłej okazji. Nowe teksty pojawiły się także w dniu 90. urodzin Stanisława Leszczyńskiego, 95. urodzin Władysława Misiuny, a także 65. rocznicy śmierci Aleksandra Zelwerowicza. W kwietniu wspominaliśmy również Władysława Bartoszewskiego, przyjaciela Muzeum POLIN, w 5. rocznicę jego śmierci.

10 najciekawszych treści opublikowanych na Portalu Polscy Sprawiedliwi w 2020 r. przedstawiamy w specjalnym katalogu. Przeczytaj najciekawsze historie pomocy, zobacz wybrane pamiątki z kolekcji Muzeum, posłuchaj podcastów i obejrzyj filmy edukacyjne – kliknij w baner poniżej ().


Grafika na temat podsumowania roku 2020 na Portalu Polscy Sprawiedliwi w formie kolażu zdjęć


Naszym treściom zawsze towarzyszą starannie dobrane materiały ikonograficzne – archiwalne rodzinne fotografie, współczesne portrety, zdjęcia historycznych przedmiotów codziennego użytku. 

Wybór tych wyjątkowych pamiątek, które zostały przekazane do kolekcji Muzeum POLIN przez potomków Sprawiedliwych i Ocalałych lub zostały pozyskane z polskich i zagranicznych archiwów i instytucji kultury, można zobaczyć w galerii zdjęć na górze strony (⤻).

Polscy Sprawiedliwi 2020. Zobacz relacje z ceremonii

SARS-CoV-2 uniemożliwił Ambasadzie Izraela w Polsce organizację większości zaplanowych w 2020 r. ceremonii przyznania tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Odbyły się jedynie trzy takie ceremonie: w Strzyżowie (20 lutego), Warszawie (26 lutego) oraz Gliwicach (15 października).

Pośmiertnie uhonorowano 10 Polek i 14 Polaków. Spośród nich 8 osób udzielało pomocy Żydom w miejscowościach znajdujących się współcześnie w województwie małopolskim, 6 w mazowieckim, 4 w podkarpackim, 6 w granicach Ukrainy (obwód lwowski). Wedle dostępnych materiałów źródłowych osoby te objęły swoją pomocą około 33 Żydów, lecz dokładna liczba ratowanych jest trudna do ustalenia.

Warto odnotować, że podczas uroczystości zorganizowanej w Muzeum POLIN tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata przyznano m.in. rodzinom Gąsiorowskich i Kopciów w oparciu o dokumentację przygotowanę przez m.in. zespół Muzeum. Przeczytaj o dwóch relacjonowanych przez nas ceremoniach:



Informacje o uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w 2020 r. przedstawiamy w porządku alfabetycznym poniżej. Informacje o procedurze przyznawania przez Instytut Yad Vashem tego tytułu znajdziesz w naszym informatorze: Kryteria Yad Vashem.


  1. Jan Buchała
  2. Stefania Buchała
  3. Anna Gąsiorowska
  4. Lucjan Gąsiorowski
  5. Marianna Kopeć
  6. Stanisław Kopeć
  7. Stanisław Koptera
  8. Czesław Kucharski
  9. Franciszek Osiński
  10. Tadeusz Osiński
  11. Bronisław Świętoń
  12. Michał Świętoń
  13. Piotr Świętoń
  14. Zofia Szczygielska
  15. Jan Tomal
  16. Józefa Tomal
  17. Stanisława Tomal
  18. Wiktoria Tomal
  19. Maria Teisseyre
  20. Stanisław Teisseyre
  21. Aleksander Winnicki
  22. Wanda Winnicka
  23. Janina Włodarska-Brosz
  24. Marian Wnuk

Zapowiedzi wydawnicze na rok 2021

W czerwcu 2021 r. minie 80 lat od ataku III Rzeszy na ZSRR. To wydarzenie miało decydujący wpływ na losy Żydów znajdujacych się na okupowanych wschodnich ziemiach II Rzeczpospolitej. Ich doświadczeniu, tak odmiennemu od tego w centralnej Polsce, poświęcimy wiele miejsca w Nowym Roku za sprawą publikacji nowych tekstów.

Nawiązując do 80. rocznicy wprowadzenia przez Niemców kary śmierci za samowolne opuszczanie gett w okupowanej Polsce, uzupełnimy strony Portalu Polscy Sprawiedliwi o nowe artykuły badaczy i badaczek Zagłady, poszerzające temat ukrywania się po tzw. aryjskiej stronie. Będziemy pisać m.in. o wojennych krótko- i długookresowych kryjówkach oraz metodach kamuflażu zewnętrznego stosowanego przez Żydów w celu ukrycia się w miastach i na prowincji.

W Nowym Roku opublikujemy również serię wydawniczą: „Żydzi z pomocą innym Żydom po tzw. aryjskiej stronie”. Ich historie poszerzą prezentowaną na portalu tematykę ratowania Żydów przez Sprawiedliwych wśród Narodów Świata – osoby nieżydowskiego pochodzenia. Historie pomocy udzielanej przez Żydów, m.in. Stanisława Gombińskiego, Maurycego Herlinga-Grudzińskiego, Marię Hochberg (Miriam Peleg) czy Feigę Peltel-Międzyrzecką (Władkę Meed) poprzedzi wstęp prof. Barbary Engelking.

W roku 2021 nie zabraknie nowych historii pomocy czy filmów edukacyjnych.


» Przeczytaj podsumowania z ubiegłych lat: 2019 | 2018