Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką
„W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów” – czytamy we wstępie do Ustawy, ustanawiającej Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką.
Święto państwowe, którego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji (1939–1945), ustanowione zostało z inicjatywy Prezydenta RP Andrzeja Dudy w 2018 roku.
82. rocznica zamordowania rodziny Ulmów i ukrywających się z ich pomocą Żydów – informacje historyczne
Data wybrana na dzień pamięci nawiązuje do tragicznej historii Józefa i Wiktorii Ulmów, ich dzieci (ośmioletniej Stanisławy, sześcioletniej Barbary, pięcioletniego Władysława, czteroletniego Franciszka, trzyletniego Antoniego i półtorarocznej Marii) oraz Żydów, którzy ukrywali się przez dwa lata na poddaszu domu Ulmów w Markowej. Byli to Saul Goldman, jego czterej synowie (Baruch, Mechel, Joachim i Mojżesz; nazywano ich Szallami), wnuczka Chaima Goldmana – Lea (Layca) Didner z d. Goldman, jej córka Reszla oraz Genia (Gołda) Grünfeld z d. Goldman.
Dokładnie 82 lat temu, 24 marca 1944 r., Niemcy zamordowali polską rodzinę i ukrywających się Żydów. Egzekucja, którą przeprowadzono w następstwie rewizji, przed domem Ulmów, była wynikiem donosu (prawdopodobnie Włodzimierza Lesia, tzw. granatowego policjanta).
Przeczytaj więcej: Zbrodnia w Markowej. Historia rodziny Ulmów [historia pomocy]
We wrześniu 1995 r. Józef i Wiktoria Ulmowie zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. We wrześniu 2023 r., po blisko dwudziestoletnim procesie beatyfikacyjnym, dekretem papieża Franciszka, Józef i Wiktoria Ulmowie oraz ich siedmioro dzieci zostali ogłoszeni błogosławionymi Kościoła katolickiego. Rok 2024 został ustanowiony przez Sejm RP rokiem rodziny Ulmów.
Czy sprawcy zbrodni w Markowej zostali osądzeni? Przeczytaj przygotowane przez redakcję portalu Polscy Sprawiedliwi odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące rodziny Ulmów.
Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów w Muzeum POLIN – przeglądaj portal Polscy Sprawiedliwi
W Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN upamiętniamy Polki i Polaków, którzy udzielali pomocy Żydom i Żydówkom podczas okupacji niemieckiej (1939–1945), dokumentując i upowszechniając ich historie w portalu wiedzy Polscy Sprawiedliwi.
Historie pomocy prezentujemy na tle szerszego kontekstu historycznego okupowanej Polski (1939–1945), w której Żydzi zostali skazani przez nazistowskie Niemcy na całkowitą zagładę, a udzielanie im pomocy było surowo karane, nawet śmiercią. Pokazujemy, że postawy Polaków wobec Zagłady były zróżnicowane i złożone, a pomoc Żydom była zjawiskiem wyjątkowym.
W portalu znajdziesz kolekcję ponad 1000 historii pomocy, którą stale powiększamy i uzupełniamy. To teksty rzetelnie opracowane przez badaczy i badaczki Zagłady na podstawie źródeł historycznych, m.in. kolekcji historii mówionej, ilustrowane archiwalnymi i współczesnymi fotografiami oraz pamiątkami osobistymi i historycznymi ze zbiorów Muzeum POLIN. Ważnym uzupełnieniem historii pomocy są opracowania historyczne, w których przystępnie rozwijamy wybrane zagadnienia w świetle najnowszych badań naukowych.
Przeglądaj: Nowości w portalu Polscy Sprawiedliwi [katalog historii pomocy – wybór redakcji]
„Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat” – głosi sentencja z Talmudu, która widnieje na medalu przyznawanym Sprawiedliwym wśród Narodów Świata. Wierzymy, że w obliczu współczesnych wojen i konfliktów historie tych niezwykłych osób – ich odwaga, empatia i bezinteresowne poświęcenie, a także heroiczna wola przetrwania Żydów w czasie Zagłady, mogą być dziś inspiracją do działań na rzecz praw człowieka, dialogu i szukania tego, co łączy a nie dzieli.
Co roku, w Narodowym Dniu Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, przybliżamy historie Polek i Polaków, których dotknęły represje za pomoc Żydom, szczególnie ta najcięższa z nich – kara śmierci. Liczba osób represjonowanych nie została dotąd precyzyjnie określona. Dotychczas zespołowi badawczemu Instytutu Pamięci Narodowej udało się ustalić tożsamość ponad 500 ofiar.
W tym roku szczególnie przypominamy losy rodziny Gargaszów w związku z przypadającą w czerwcu tego roku 40. rocznicą śmierci Zofii Gargasz. Za pomoc Żydówce, Heni Katz, została skazana przez Niemców w 1944 r. na karę śmierci. Po dwóch miesiącach wyrok zamieniono na karę więzienia – dla Zofii trzech lat, dla jej męża Jakuba Gargasza roku pozbawienia wolności. Henia została rozstrzelana.
„Przeżyłam piekło na tej ziemi, ale mam czyste sumienie, bo nikogo nie skrzywdziłam i nie zdradziłam”, zapisała Zofia Gargasz.
Czy za udzielanie Żydom pomocy Niemcy zawsze karali śmiercią? Czy kara śmierci obowiązywała tylko w okupowanej Polsce? Zachęcamy do obejrzenia rozmowy eksperckiej na temat represji, w której udział wzięły badaczki tego zagadnienia – dr Martyna Grądzka-Rejak i dr Aleksandra Namysło.
Rozmowa (dostępna w oknie YouTube poniżej) została zrejestrowana w listopadzie 2023 r. w ramach pakietu edukacyjnego Muzeum POLIN pt. „W ukryciu. Historie Ocalałych i Sprawiedliwych”, skierowanego do nauczycieli i nauczycielek oraz uczniów i uczennic szkół ponadpodstawowych.
Obchody Narodowego Dnia Pamięci
24 marca 2026 r. w Warszawie przed pomnikami Rady Pomocy Żydom i Bohaterów Getta kwiaty złożyli prof. Dariusz Stola – dyrektor Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Anna Stupnicka-Bando – honorowa prezeska Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, dr Władysław Teofil Bartoszewski – sekretarz zarządu PTSwNŚ i sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, przedstawiciele Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych.
Relację fotograficzną z uroczystości prezentujemy w galerii zdjęć na górze strony (zdjęcia nr 26–35).
Przeczytaj, zobacz więcej:
- Poznaj historię rodziny Ulmów oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów
- Przeczytaj niezbędne informacje historyczne o rodzinie Ulmów z okazji ich beatyfikacji →
- Przeczytaj wybrane historie Polaków zamordowanych za pomoc Żydom
- Dowiedz się więcej o karze śmierci za udzielanie pomocy Żydom w okupowanej Polsce
- Dowiedz się więcej o postawach Polaków wobec Żydów podczas Zagłady
- Zobacz relacje z kolekcji historii mówionej Muzeum POLIN
