Grzesiak Tadeusz

powiększ mapę
Zdjęć : 6

Historia pomocy Tadeusza Grzesiaka

Podczas okupacji niemieckiej Tadeusz Grzesiak pomógł swojej żydowskiej sąsiadce Nechume Szwarcblat i jej córeczce Wandzie z Kryczylska na Wołyniu. Zabrał je ze sobą podczas ucieczki ze wsi i otoczył opieką, zdobył dla Nechume dokumenty, dzięki którym przyjęła fałszywą tożsamość Zofii Grzesiak. W 1941 r., podając się za polską rodzinę, rozpoczęli wielomiesięczną tułaczkę, podczas której wielokrotnie zmieniali miejsca pobytu. W maju 1943 r. zostali aresztowani przez Niemców i wywiezieni na roboty przymusowe. Po wojnie Tadeusz i Zofia zostali małżeństwem.


Losy Tadeusza Grzesiaka i Nechume Szwarcblat przed wojną

Od 1931 r. Tadeusz Grzesiak mieszkał we wsi Kryczylsk w powiecie kostopolskim na Wołyniu. Pracował jako kowal w kuźni swojego ojca, położonej w sąsiedztwie domu żydowskiej rodziny Szwarcblatów. W 1938 r. rodzina Grzesiaków przeniosła się do Sarn, jednak Tadeusz pozostał w Kryczylsku i nadal pracował w kuźni.

Nechume Szwarcblat urodziła się w 1914 r. w Kryczylsku. Wychowywała się w ubogiej rodzinie chasydzkiej, w której posługiwano się przede wszystkim językiem jidysz. Jej ojciec, Alter Wolf Szwarcblat, był kantorem w miejscowej synagodze. Przed wojną Nechume wyszła za mąż, a we wrześniu 1939 r. urodziła córkę Oksanę Krajnę (później znaną jako Wanda).

W latach 30. XX w. Tadeusz Grzesiak był więziony na Zamku Lubelskim za działalność komunistyczną. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 r. obawiał się, że pod okupacją niemiecką zostanie rozstrzelany:

„Ponieważ w latach 1933–1935 byłem więziony za działalność komunistyczną, zdawałem sobie sprawę, że gdy przyjdą Niemcy, to ukraińscy nacjonaliści wydadzą mnie i bez sądu zostanę rozstrzelany”, wspominał Tadeusz Grzesiak.

Wówczas postanowił opuścić Kryczylsk.

Pomoc Tadeusza Grzesiaka dla Żydówek

Uciekając z Kryczylska, Tadeusz zaproponował Nechume, aby zabrała córkę i dołączyła do niego. Odtąd mieli występować jako polska rodzina. Swoją decyzję wyjaśniał:

„Byłem kowalem i to dawało szansę przeżycia, chociaż samemu byłoby mi łatwiej niż z rodziną i obciążeniami narodowościowymi Nechume i jej półtorarocznym dzieckiem. Uważałem jednak, że jako człowiek zwalczający antysemityzm mam obowiązek uratować przynajmniej dwoje zagrożonych ludzi”.

Początkowo zamieszkali w Korninie niedaleko Równego. Później przebywali m.in. w Marianówce, Katarynówce, Jarynówce i Bielatyczach. Tadeusz utrzymywał ich dzięki pracy kowala. Ciągłe podejrzenia otoczenia zmuszały Tadeusza, Nechume i Wandę do kolejnych przeprowadzek.

W Marianówce Tadeusz zdobył dla Nechume przedwojenne świadectwo szkolne wystawione dla Zofii Buksztel. Dokument stał się podstawą jej fałszywej tożsamości – przyjęła imię Zofia i nazwisko Grzesiak, a ona i Tadeusz podawali się za małżeństwo.

Latem 1942 r., podczas tzw. likwidacji getta w Sarnach, czyli mordowania przebywających tam Żydów i Żydówek, byli świadkami przemocy wobec osób próbujących uciec. Grzesiak pisał: „Widzieliśmy straszne obrazy łapania i dobijania żywych, uciekających Żydów przez policję ukraińską i ukraińskich chłopów”.

Tadeusz starał się również chronić tożsamość małej Wandy. Obawiając się, że jej wygląd może wzbudzić podejrzenia o żydowskie pochodzenie, zaprowadził ją do fryzjera i polecił ostrzyc głowę:

„[...] wierzyłem, że jest to ofiara najmniejsza i oby okazała się skuteczna […]. Przecież przeżyliśmy”, wspominał Tadeusz Grzesiak.

Aresztowanie i wywózka na roboty przymusowe

W lutym 1943 r. w Bielatyczach Tadeusz został napadnięty i postrzelony w rękę. Grzesiakowie uciekli do Sarn, gdzie otrzymali tymczasowe schronienie przy ulicy Leśnej.

8 maja 1943 r. Tadeusz, Zofia i Wanda zostali zatrzymani przez Niemców w Sarnach i wywiezieni na roboty przymusowe do Leopoldsdorfu koło Wiednia. Pracowali w cegielni, a Zofia przez cały czas ukrywała swoje żydowskie pochodzenie. Pozostali w obozie do wkroczenia Armii Czerwonej, 5 kwietnia 1945 roku.

„Jest moment, kiedy ja mam bardzo wysoką temperaturę, kiedy właściwie nie ma żadnej opieki. Matka nie może się mną zaopiekować, bo musi iść do pracy. Wobec powyższego, co robi ojciec? Ucina sobie palec. Człowiek, który nie jest moim ojcem!”, opowiadała po latach Wanda o poświęceniu Tadeusza.

Powojenne losy rodziny Grzesiaków

Po wojnie Zofia i Tadeusz oficjalnie zawarli małżeństwo. Początkowo mieszkali w Pile, a w 1952 r. przenieśli się do Lublina. Tadeusz pracował w Fabryce Samochodów Ciężarowych, Zofia pisała powieści, opowiadania i dzienniki. Jej polskojęzyczna twórczość, silnie związana z językiem jidysz, dotyczyła przedwojennego życia żydowskiego oraz Zagłady. W 1992 r. Państwowy Instytut Wydawniczy opublikował jej autobiograficzną powieść Między Horyniem a Słuczą.

Tadeusz Grzesiak zmarł 9 czerwca 1998 r. w Lublinie, Zofia odeszła 1 sierpnia 2004 roku.

„To było znakomite małżeństwo. Rodzina bardzo prawych ludzi. Mogę czuć się tylko szczęśliwa, że rodzinę mi się przydarzyło mieć wspaniałą”, pisała Wanda Lotter. O Tadeuszu Grzesiaku napisała: „Pozostał mi najlepszym ojcem”.

18 lipca 1995 r., na wniosek ocalałej Wandy Lotter, Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował Tadeusza Grzesiaka tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.