Dobry Adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie

Redakcja, 30 czerwca 2026
Gdzie w Warszawie ukrywali się Żydzi w czasie II wojny światowej? Ile z tych miejsc zachowało się do dziś? Jakie historie kryją się pod tymi adresami? Zapraszamy do odkrywania nowej mapy historycznej Muzeum POLIN: „Dobry adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie”. Mapę udostępniamy od 30 czerwca 2026 r. w Portalu Historycznym Warszawy – to nowe interaktywne narzędzie cyfrowe, które pozwala przeglądać dane przestrzenne dotyczące historii Warszawy i jej mieszkańców. W serwisie swoje mapy tematyczne udostępniają inne warszawskie instytucje kultury, m.in. Dom Spotkań z Historią, Muzeum Warszawy, Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Getta Warszawskiego, Muzeum Historii Polski.

„Adresy – skąd brałyśmy te adresy? Ktoś mnie o to kiedyś zapytał. Nie umiałam odpowiedzieć. Może karteczki w bramach – pokój do wynajęcia? O, nie. Raczej – najczęściej – poprzez jakoś rozgałęziające się kontakty z ludźmi »pewnymi«. Tyle wiem, że jak się chodziło pod te adresy, to nigdy nie było wiadomo na pewno, czy to właściwy adres, czy pułapka, czy wychodząc z takiego mieszkania, nie trafimy prosto na policję i czy ludzie tam umieszczeni będą pewni życia”, pisała Adina Blady-Szwajger (1917–1993), która po opuszczeniu getta warszawskiego ukrywała się po tzw. aryjskiej stronie.

Co znajdziesz na mapie historycznej „Dobry adres”?

Historycy i historyczki szacują, że w różnych okresach okupacji niemieckiej na terenie Warszawy mogło ukrywać się nawet 27 tysięcy Żydów i Żydówek. Ukrywali się z pomocą Polek i Polaków, innych Żydów lub samodzielnie. Ryzykowali życie – niemieckie władze okupacyjne karały śmiercią zarówno za opuszczenie getta, jak i za udzielanie Żydom pomocy.

Na mapie historycznej „Dobry adres”, przygotowanej i rozwijanej przez Muzeum POLIN, wskazujemy ponad 100 istniejących lokalizacji, w których Żydzi znaleźli schronienie podczas Zagłady. Przedstawiamy związane z nimi historie, fotografie i relacje historii mówionej ze zbiorów Muzeum POLIN.

Opowiadamy o pomocy udzielonej m.in. dyrygentowi Ignacemu Singerowi przez Mieczysława Fogga, rzeźbiarce Magdalenie Gross przez dyrektora warszawskiego ZOO – Jana Żabińskiego i jego żonę Antoninę, czy rodzinie Gąsiorów przez właściciela Fotoplastikonu w Alejach Jerozolimskich – Ludwika Krępę. Na mapie wskazujemy kryjówki m.in. pianisty Władysława Szpilmana czy bunkier „Krysia”, w którym przebywał Emanuel Ringelblum – twórca podziemnego archiwum getta warszawskiego. 

Plany miasta, historie pomocy, fotografie, relacje historii mówionej – jak korzystać z mapy historycznej?

Mapę można przeglądać, korzystając z archiwalnych i współczesnych planów Warszawy, m.in. planu z 1941 r., na którym widoczne są niemieckie nazwy ulic wprowadzone przez okupanta, a także zaznaczone granice getta. Dostępne fotoplany (zdjęcia lotnicze) m.in. z 1935, 1945 i 2025 r. pozwalają odkrywać, jak zaznaczone na mapie miejsca zmieniały się w czasie.

Znakiem „X” oznaczyliśmy zarówno miejsca ukrywania się Żydów z pomocą Polaków, jak również miejsca żydowskiej samopomocy oraz inne lokalizacje, np. związane z działalnością organizacji pomocowych – Żydowskiego Komitetu Narodowego, Bundu i Rady Pomocy Żydom „Żegota”.

Historie z nimi związane przedstawiamy w przystępnej, krótkiej formie, opierając się przede wszystkim na relacjach uczestników wydarzeń, co sprzyja odkrywaniu „dobrych adresów” podczas spaceru po mieście. Szczegółowe opracowania historyczne, bogato ilustrowane fotografiami ze zbiorów Muzeum POLIN i uzupełnione relacjami historii mówionej, prezentujemy w portalu Polscy Sprawiedliwi.

Animacja przedstawiająca migające punkty X na tle historycznej mapy Warszawy. Następnie pojawia się plansza z napisem „Dobry adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie”, a na końcu logo Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Ruszaj w miasto z mapą historyczną – odkrywaj Warszawę i losy jej mieszkańców 

Dziś warszawskie „dobre adresy” nie wyróżniają się w przestrzeni miejskiej, ale kryją dramatyczne historie o wyjątkowych ludziach, ich odwadze, empatii i bezinteresownym poświęceniu. Wierzymy, że w obliczu współczesnych wojen i konfliktów mogą być inspiracją do działań na rzecz praw człowieka, dialogu i szukania tego, co łączy a nie dzieli.

⁂

Mapa historyczna „Dobry adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie” powstała na podstawie treści wirtualnej wystawy Muzeum POLIN pod tym tytułem, stworzonej we współpracy z warszawskim blogiem „Pańska Skórka”, której premiera miała miejsce na jesieni 2015 roku. Rok później wystawa została wyróżniona w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla, organizowanym przez Narodowy Instytut Muzeów.  

Po 10 latach przenieśliśmy wystawę do Portalu Historycznego Warszawy, dając możliwość przeglądania treści za pomocą nowych, zaawansowanych funkcjonalności oraz integrując mapę z portalem Polscy Sprawiedliwi. W tej nowej formule zawartość wystawy została zaktualizowana i rozbudowana. 

Mapa historyczna „Dobry adres” będzie dalej rozwijana – w najbliższych miesiącach dodamy nowe lokalizacje, opracowania historyczne i fotografie ze zbiorów Muzeum POLIN.

Przeglądaj mapę historyczną: Dobry adres. Historie ukrywania się Żydów w okupowanej Warszawie [Portal Historyczny Warszawy] →

Autorzy i autorki (2015/2025):

  • Koordynacja projektu i koncepcja: Klara Jackl (wirtualna wystawa), Mateusz Szczepaniak (mapa historyczna)
  • Autorzy tekstów: Karolina Dzięciołowska, Klara Jackl, Mateusz Szczepaniak
  • Konsultacja naukowa: dr hab. Jolanta Żyndul, dr hab. Artur Markowski, Adam Dylewski (wirtualna wystawa)
  • Tłumaczenie: Zofia Sochańska (wersja angielska dostępna w portalu Polscy Sprawiedliwi)
  • Fotografie: Klara Jackl, Olga Mielnikiewicz, Mateusz Szczepaniak
  • Implementacja danych przestrzennych: Monika Mazur
  • Dziękujemy zespołowi Biura Geodezji i Katastru Urzędu m.st. Warszawy – wydawcy Portalu Historycznego Warszawy

Bibliografia (wybór):

  • Wywiady ze Sprawiedliwymi wśród Narodów Świata i osobami ocalałymi z Zagłady, ikonografia oraz inne zasoby cyfrowe ze zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
  • Relacje z Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie, sygn. M.31.
  • Relacje z Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, sygn. 349/24.
  • W projekcie wykorzystano plan Warszawy z 1941 r. ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (sygn. ZZK 28 035); plan został wydany przez wydawnictwo Polnischer Verlag i wykonany w Zakładzie Graficznym B. Wierzbicki i S-ka w polsko-niemieckiej wersji językowej, pod tytułem „Stadtplan von Warschau / Plan miasta Warszawy”. 

Przeczytaj, zobacz więcej: