75 lat temu powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty

Mateusz Szczepaniak / English translation: Andrew Rajcher, 26 września 2017
„Proszeni jesteśmy o podanie do wiadomości publicznej, iż na skutek inicjatywy szeregu organizacji społecznych z kół katolickich i demokratycznych organizuje się Komisja Pomocy Społecznej dla ludności żydowskiej dotkniętej skutkami bestialskiego prześladowania Żydów przez Niemców” – czytamy w komunikacie załączonym do pisma „Rzeczpospolita Polska” z 14 października 1942 r., organu Delegatury Rządu RP na Kraj. Z uwagi na konspirację to jedyny oficjalny komunikat Polskiego Państwa Podziemnego na temat instytucjonalnej pomocy ludności żydowskiej.

27 września 1942 r. w okupowanej Warszawie powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty – pierwsza ogólnopolska międzyorganizacyjna komórka niosąca pomoc Żydom podczas Zagłady. Została powołana za zgodą i pod opieką Delegatury Rządu RP na Kraj przez niewielkie grono działaczy środowisk katolickich i demokratycznych w odpowiedzi na masową eksterminację Żydów.

O powołanie organizacji zabiegały pisarka Zofia Kossak „Weronika”, „Ciotka” (1890-1968) z Frontu Odrodzenia Polski, która 11 sierpnia 1942 r. wydała odezwę „Protest!” wzywającą Polaków do potępienia Zagłady, a także działaczka socjalistyczna Wanda Krahelska-Filipowiczowa „Alina” (1886-1968) ze Stronnictwa Demokratycznego. W tym celu prowadziły rozmowy z Pełnomocnikiem Delegatury Janem Piekałkiewiczem, Dyrektorem Departamentu Spraw Wewnętrznych Leopoldem Rutkowskim i Dyrektorem Departamentu Opieki Społecznej Janem Stanisławem Jankowskim, które doprowadziły do powstania Komitetu im. Konrada Żegoty pod ich kierownictwem.


Czytaj o odezwie „Protest!”


Zakonspirowana nazwa Komitetu autorstwa Zofii Kossak nawiązywała do fikcyjnej postaci Konrada Żegoty, aby uniknąć niebezpiecznego słowa „Żyd” . Do grona pierwszych aktywnych jego członków należeli m.in. Witold Bieńkowski, Ignacy Barski, Maria Lasocka i Władysław Bartoszewski z FOP oraz Marek Ferdynand Arczyński i Janina Raabe-Wąsowiczowa z SD.

Jak czytamy w sprawozdaniu z grudnia 1942 r., skierowanym przez Witolda Bieńkowskiego do Leopolda Rutkowskiego, działalność Komitetu zakładała: „nawiązywanie kontaktów ze społeczeństwem żydowskim drogą udzielanych doraźnych zasiłków pieniężnych, dostarczanie mieszkań i noclegów czasowych, zaopatrzenie w odzież, żywność i pracę, umożliwienie legalizacji”. Działano przede wszystkim w Warszawie po tzw. aryjskiej stronie, gdzie bezpośrednią akcją objęto ponad 90 osób, a także w Białymstoku, Biłgoraju, Bochni, Brześciu, Izbicy, Kielcach, Krakowie, Kraśniku, Lublinie, Puławach, Radomiu, Siedlcach, Zakopanem i Zamościu. Łącznie udzielono pomocy ponad 180 osobom, spośród których 70 procent stanowiły dzieci.

Komitet zmagał się z problemami finansowymi oraz organizacyjnymi. Rząd gen. Władysława Sikorskiego w Londynie został poinformowany o jego powstaniu w radiogramie Delegata Rządu RP na Kraj dopiero 31 października 1942 roku. Proszono wówczas wicepremiera Stanisława Mikołajczyka o „zasiłek pół miliona zł miesięcznie”.

Na jesieni 1942 r. podjęto starania o utworzenie nowej organizacji – stałej, silnej, wyposażonej w odpowiednie środki i opartej na szerokiej reprezentacji społecznej. Pierwsze spotkanie w tej sprawie odbyło się już w końcu września 1942 r. z inicjatywy Marka Ferdynanda Arczyńskiego w mieszkaniu Aleksandra Mysiaka-Niezabiłowskiego przy ul. Czeczota 22 w Warszawie. Wzięli w nim udział przedstawiciele różnych stronnictw politycznych, m.in. Julian Grobelny z Polskiej Partii Socjalistycznej-Wolność, Równość, Niepodległość, Marek Ferdynand Arczyński ze Stronnictwa Demokratycznego, Witold Bieńkowski z Frontu Odrodzenia Polski, Leon Feiner z Bundu i Adolf Berman z Żydowskiego Komitetu Narodowego.

Podczas trzeciego posiedzenia 4 grudnia 1942 r. oficjalnie utworzono Radę Pomocy Żydom „Żegota”. W jej skład nie weszły Zofia Kossak i Wanda Krahelska-Filipowiczowa, lecz w następnych latach współpracowały one z Radą. Jak pisał Władysław Bartoszewski: „Była to pierwsza organizacja, w której w konspiracji przeciw Niemcom siedzieli razem przy jednym stole i działali syjoniści, bundowcy, katolicy, polscy demokraci, polscy socjaliści, ludowcy – i Żydzi, i Polacy”. 


Czytaj więcej o Radzie Pomocy Żydom „Żegota”


Bibliografia

Marek Arczyński, Wiesław Balcerak, Kryptonim „Żegota”. Z dziejów pomocy Żydom w Polsce, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 1979.

Władysław Bartoszewski, Zofia Lewinówna, Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, Stowarzyszenie ŻIH, Świat Książki, Warszawa 2007. W artykule przytoczono fragmenty archiwalnych dokumentów nr 60-62, s. 688.

Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982.