Żegnamy Annę Mieszkowską (1958–2025)

Redakcja, 29 stycznia 2025
Z głębokim smutkiem przyjęliśmy wiadomość o śmierci Anny Mieszkowskiej – pisarki i teatrolożki, publicystki i dokumentalistki, pracowniczki Archiwum Polskiej Akademii Nauk, autorki książek poświęconych artystom, m.in. Marianowi Hemarowi, Fryderykowi Jarosy'emu, Eugeniuszowi Bodo, Hance Ordonównie, a także głośnej, pierwszej biografii Ireny Sendlerowej. Anna Mieszkowska odeszła 13 stycznia 2025 r. w Warszawie. W ostatnich latach współpracowała również z Muzeum POLIN, m.in. jako konsultantka opracowania o Janinie Rechtleben-Wojciechowskiej oraz gościni audycji o Mieczysławie Foggu. Żegnając Annę Mieszkowską, przypominamy te treści w portalu Polscy Sprawiedliwi.

Anna Mieszkowska z domu Siwek była absolwentką Wydziału Wiedzy o Teatrze Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, którą ukończyła w 1984 roku. Zajmowała się dokumentowaniem działalności teatralnej polskich artystów poza granicami kraju. 

Opublikowała m.in. Za dawno, za do­brze się znamy. Pio­sen­ki Ma­ria­na He­ma­ra (wspól­nie z Władą Ma­jew­ską, Pol­ska Fun­da­cja Kul­tu­ral­na, Lon­dyn 1997), Ja, ka­ba­re­ciarz. Ma­rian Hemar od Lwowa do Lon­dy­nu (Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2005), Jestem Járosy! Zawsze ten sam… (Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2008).

Jej pu­bli­ka­cje można zna­leźć w czasopismach „Pa­mięt­ni­k Te­atral­ny” i „Ar­chi­wum Emi­gra­cji”. Pisała również hasła te­atral­ne dla en­cy­klo­pe­dii i słow­ni­ków (m.in. Słow­nik Bio­gra­ficz­ny Te­atru Pol­skie­go, Pol­ski Słow­nik Bio­gra­ficz­ny). Była częstą gościnią w au­dy­cjach li­te­rac­ko-mu­zycz­nych Pol­skie­go Radia.

Biografia Ireny Sendlerowej autorstwa Anny Mieszkowskiej

W 2004 r. opublikowała w Wydawnictwie MUZA pierwszą biografię Ireny Sendlerowej pt.: Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej. Książka ukazała się jeszcze za życia Ireny Sendlerowej i była przez nią autoryzowana. „Można tę książkę traktować jako rodzaj autobiografii Sendlerowej. Trzymała panią Mieszkowską żelazną ręką”, mówił prof. Michał Głowiński, który jako dziecko ocalał z getta warszawskiego z pomocą Ireny Sendlerowej i jej współpracownic (cytat za: A. Bikont. Sendlerowa. W ukryciu, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2017).

W kolejnych latach Anna Mieszkowska opublikowała poprawione i uzupełnione wydania tej książki:

  • wydanie drugie poprawione jako: Dzieci Ireny Sendlerowej, Wydawnictwo MUZA Warszawa 2011.
  • wydanie trzecie rozszerzone, poprawione i uzupełnione jako: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2014.
  • wydanie czwarte uzupełnione jako: Historia Ireny Sendlerowej, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018.

Po dziesięciu latach od pierwszego wydania – w nowej, rozbudowanej, poprawionej i uzupełnionej wersji, wzbogaconej zdjęciami i po raz pierwszy publikowanymi dokumentami – autorka przedstawiła życie Ireny Sendlerowej także z prywatnej perspektywy. Przede wszystkim dzięki wspomnieniom córki Sendlerowej, Janiny Zgrzembskiej, która włączyła się w prace nad książką:

„Do przeprowadzenia rozpoczynającej tę książkę rozmowy z Janiną Zgrzembską, córką pani Ireny, zachęciły mnie pytania zadawane przez osoby, które po lekturze książek Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej (Muza 2004) i Dzieci Ireny Sendlerowej (Muza 2009) odczuwały niedosyt informacji biograficznych o charakterze rodzinnym. Starałam się również wyjaśnić wątpliwości uważnych czytelników. Udało mi się też ustalić i sprawdzić kilka faktów pominiętych we wcześniejszych biografiach”, pisała Anna Mieszkowska we wprowadzeniu do wydania z 2014 roku.

Tłumaczenia książki o Ire­nie Sen­dle­ro­wej uka­za­ły się w Niem­czech, Hiszpanii, Czechach, we Francji i we Włoszech, w Izraelu, Stanach Zjednoczonych i Brazylii. Na pod­sta­wie książ­ki Matka dzie­ci Ho­lo­cau­stu. Hi­sto­ria Ireny Sen­dle­ro­wej po­wsta­ł film fabularny „The Courageous Heart of Irena Sendler” (w polskiej dytrybucji jako „Dzieci Ireny Sendlerowej„) w reżyserii Johna K. Harrisona z Ann Paquin w roli głównej.

W ostatnich latach Anna Mieszkowska współpracowała również z Muzeum POLIN, m.in. jako konsultantka historii Janiny Rechtleben-Wojciechowskiej, którą opublikowaliśmy w zakładce tematycznej o Żydach, którzy pomagali innym Żydom po tzw. aryjskiej stronie. Dzięki pomocy Anny Mieszkowskiej, pracowniczki Archiwum Polskiej Akademii Nauk, udało nam się dotrzeć do niepublikowanych dotąd fotografii przedstawiających Janinę i jej partnera, Fryderyka Járosy’ego, które znajdowały się w Archiwum PAN. 

Jako dokumentalistka, specjalizująca się w kabarecie i teatrze z okresu dwudziestolecia międzywojennego, była również gościnią kilkuodcinkowej audycji Muzeum POLIN na temat Mieczysława Fogga, Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Emisja odbyła się w 30. rocznicę śmierci artysty.

Odeszła 13 stycznia 2025 r. po długiej chorobie. Jeszcze w grudniu byliśmy w kontakcie w związku z planowanym uhonorowaniem Janiny Rechtleben-Wojciechowskiej w Izraelu. Życzliwa, zawsze pomocna – tak będziemy pamiętać Annę Mieszkowską. Jej bliskim i przyjaciołom składamy wyrazy współczucia.

Przeczytaj, posłuchaj: