Międzynarodowy Dzień Teatru

Redakcja, 27 marca 2026

27 marca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Teatru – święto aktorów, reżyserów, scenografów, wszystkich osób tworzących świat sztuki teatralnej. Z tej okazji przypominamy historie ludzi teatru, uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, którzy w okresie okupacji niemieckiej w Polsce pomagali prześladowanym Żydom i Żydówkom. Przypominamy również historie żydowskich artystów i ludzi kultury ocalałych z Zagłady. Teatr – tak ważne dla społeczeństwa miejsce dialogu, budowania wspólnoty, krytycznego myślenia – został w czasie wojny niemal całkowicie zniszczony. Mimo zamknięcia scen i stosowanego przez władze niemieckie terroru, wielu ludzi teatru działało w konspiracji, niektórzy nieśli pomoc osobom potrzebującym. To m.in. Andrzej Bogucki, Leon Eitel, Barbara Reńska, Aleksander Zelwerowicz. Poznaj ich losy w portalu Polscy Sprawiedliwi.

Poprzednie Dalej

Zdjęcie 1 z 12

„Określał siebie sam jako [...] przyjaciel człowieka. Miał zawsze otwarte serce i ramiona dla wszystkich uciśnionych i potrzebujących pomocy, a podczas […] okupacji Żydzi najbardziej tej pomocy potrzebowali”, wspominała Helena Zelwerowicz-Orchoń swojego ojca Aleksandra Zelwerowicza – wielkiego aktora, reżysera i pedagoga, uhonorowanego pośmiertnie tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.
„Pięknie odgrywała swoją skomplikowaną rolę w życiu”, pisała z kolei Anna Bajer-Dratwerowa o Barbarze Reńskiej – aktorce Teatru Narodowego w Warszawie, która ocaliła jej życie podczas okupacji niemieckiej.

Teatr w okupowanej Polsce (1939–1945)

Wraz z rozpoczęciem okupacji Niemcy zamknęli wszystkie teatry w Polsce. Działania okupanta doprowadziły nie tylko do materialnej katastrofy – zniszczenia scen i zbiorów, rozproszenia magazynów, ale przede wszystkim do nieodwracalnych strat artystycznych: likwidacji szkół teatralnych, rozproszenia zespołów, przerwania tradycji scenicznych i zapaści życia teatralnego w całym kraju.

Sytuacja różniła się w zależności od obszaru okupowanej Polski. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy kulturę polską całkowicie wyeliminowano z życia publicznego. W Generalnym Gubernatorstwie dopuszczono funkcjonowanie teatru wyłącznie w najprostszych formach: na scenach kontrolowanych przez władze niemieckie wystawiano operetki, rewie i komedie. Dla artystów wprowadzono urzędowy obowiązek rejestracji.

W 1940 r., w odpowiedzi na politykę okupanta, Tajna Rada Teatralna oraz podziemny Związek Artystów Scen Polskich ogłosiły bojkot jawnych teatrów oraz dopuściły rejestrację jedynie konferansjerów i śpiewaków, co umożliwiało im utrzymanie się. Niektórzy artyści podejmowali pracę w kawiarniach, np. „U Aktorek”, wielu pracowało poza zawodem. Równolegle rozwijało się podziemne życie teatralne: działał tajny Polski Instytut Sztuki Teatralnej, a także konspiracyjne sceny w Warszawie i Krakowie.

Odmowa rejestracji wywołała represje ze strony okupanta, które szczególnie nasiliły się w 1941 roku. Wielu aktorów zostało przez Niemców aresztowanych i wywiezionych do obozów koncentracyjnych. W czasie wojny i okupacji, na skutek działań wojennych, egzekucji, tortur obozowych i innych represji, życie straciło 104 członków ZASP. Liczbę żydowskich artystów, którzy stracili życie w gettach, po tzw. aryjskiej stronie oraz w niemieckich nazistowskich obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady trudno oszacować.

Ludzie teatru pomagający Żydom podczas Zagłady

Wśród ludzi teatru, którzy w czasie okupacji niemieckiej pomagali prześladowanym Żydom, byli zarówno powszechnie znani aktorzy i reżyserzy teatralni, jak i artyści mniej rozpoznawalni, dziś zapomniani.

Do najbardziej znanych osobistości teatru, uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, należy Aleksander Zelwerowicz – wybitny aktor, reżyser teatralny i pedagog, a także jego córka Helena Zelwerowicz-Orchoń – aktorka, reżyserka, scenografka. Zelwerowiczowie pomogli uciekinierom z getta warszawskiego, m.in. Helenie Caspari z 11-letnią córką Hanią, Dawidowi Epsteinowi, Leonowi Feinerowi, Lucyna Firestone i Chanie Fejgenbaum, udzielając im schronienia w swoim mieszkaniu w Warszawie.

Szczególne miejsce w gronie osób ratujących zajmuje także Andrzeja Bogucki – aktor teatralny i filmowy, śpiewak operetkowy, piosenkarz. W lutym 1943 r., wspólnie z żoną Janiną Godlewską, udzielił pomocy pianiście i kompozytorowi Władysławowi Szpilmanowi, który po likwidacji getta warszawskiego latem 1942 r. pracował przymusowo w tzw. getcie szczątkowym. Bogucki i Godlewska pomogli Szpilmanowi wydostać się z miejsca pracy przymusowej na Mokotowie. Od tego momentu aż do zakończenia wojny słynny pianista ukrywał się po tzw. aryjskiej stronie, zmieniając wielokrotnie swoje kryjówki.

Wśród osób, których osiągnięcia artystyczne nie są dziś szerzej znane, ale trwałym i poruszającym świadectwem ich życia pozostaje działalność podczas okupacji niemieckiej, jest Leon Eitel – aktor i śpiewak. W latach 1942–1945 pomagał krewnym żony, organizując opiekę nad rocznym Józefem Lauerem oraz poszukując bezpiecznych kryjówek po tzw. aryjskiej stronie dla uciekinierów z getta warszawskiego – Haliny Kejlin (po wojnie Kowzan), jej męża Romana, szwagra Bolesława oraz matki, Heleny Wolman. W działaniach tych Leon Eitel współpracował ze swoją szwagierką Jadwigą oraz Antoniną Gacz, Marią Głębicką, Natalią Młynarczyk i Julianną Nowak, tworząc sieć pomocy.

Zapomniana pozostaje historia aktorki Barbary Reńskiej, znajomej Zelwerowiczów, która razem ze swoim partnerem Wacławem Zagórskim pomagała działaczom żydowskiego ruchu oporu i uciekinierkom z getta warszawskiego, m.in. Annie Bajer-Dratwerowej, Marii Napiórkowskiej czy Irenie Filozofównie – historyczce teatru. Reńska i Zagórski udzielali im schronienia, dostarczali fałszywe dokumenty, organizowali pracę.

Z kolei starszy brat Wacława, Jerzy Zagórski – współtwórca grupy poetyckiej „Żagary” – i jego żona Maria (Maryna), ukrywali w swoim mieszkaniu Lidię Kott, a okresowo także jej męża Jana Kotta – literata i tłumacza. Po wojnie został on najbardziej znanym w świecie polskim krytykiem i teoretykiem teatru. Zasłynął nowym odczytaniem klasyków, przede wszystkim Szekspira.

Z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru zachęcamy do poznania ich losów w portalu Polscy Sprawiedliwi.

Przeczytaj wybrane historie:

Premiera książki „Lena, córka Zelwera”

Nakładem Teatru Wielkiego – Opery Narodowej ukazała się nowa książka Barbary Osterloff: Lena, córka Zelwera. Opowieść biograficzna o Helenie Zelwerowicz-Orchoń.

Jest to pierwsza biografia artystki teatru i niezłomnej emigrantki, która po II wojnie światowej działała najpierw w polskim środowisku kulturalnym w Londynie, a następnie przez wiele dekad w Nowym Jorku. Autorka sięga po nieznaną dotąd korespondencję, relacje i wspomnienia. Ważnym walorem książki jest bogata ikonografia: zdjęcia teatralne, fotografie prywatne oraz dokumenty rodzinne Zelwerowiczów.

Oficjalna promocja książki odbędzie się 23 kwietnia o godz. 17.00 w Salach Redutowych Teatru Wielkiego – Opery Narodowej. Spotkanie poprowadzi Janusz Majcherek, głos zabierze dr Marek Kulesza, a fragmenty książki przeczytają Anna Grycewicz i Przemysław Stippa – aktorzy Teatru Narodowego. Wstęp wolny.

Barbara Osterloff, Lena, córka Zelwera. Opowieść biograficzna o Helenie Zelwerowicz-Orchoń, Teatr Wielki – Opera Narodowa, Muzeum Teatralne, Warszawa 2025. ISBN: 978-83-65844-99-6.