Rodzina Dmowskich z Sikor

W czasie okupacji niemieckiej Jan i Apolonia Dmowscy wraz z dziećmi udzielali pomocy osobom prześladowanym. Na terenie swojego gospodarstwa w Sikorach koło Sokołowa Podlaskiego rodzina Dmowskich zapewniała schronienie, żywność i opiekę medyczną Żydom i Żydówkom, polskim partyzantom oraz zbiegłym radzieckim jeńcom wojennym, narażając się na represje ze strony okupanta.

Gospodarz i społecznik. Losy Jana Dmowskiego przed rokiem 1939

Jan „Król” Dmowski urodził się 8 lipca 1889 roku. Prowadził dobrze prosperujące gospodarstwo w Sikorach k. Sokołowska Podlaskiego. Przez wiele lat udzielał mieszkańcom okolicy podstawowej pomocy medycznej jako lokalny felczer, ciesząc się dużym autorytetem i szacunkiem. W 1910 r. był jednym z inicjatorów powstania kółka rolniczego przy parafii w Rozbitym Kamieniu, a rok później jednym z założycieli filii towarzystwa mleczarskiego i współfundatorem kaplicy w Sikorach. Planował także założenie społecznej biblioteki wiejskiej dla dzieci i młodzieży.

Podczas I wojny światowej służył w oddziale konnym armii rosyjskiej jako chirurg polowy w stopniu starszego sierżanta. Po wojnie zajął się prowadzeniem dużej pasieki oraz hodowlą i sprzedażą koni. W celu rozrodu stajni wizytował stadninę w Janowie Podlaskim.

Jan Dmowski prowadził gospodarstwo wraz z żoną Apolonią z domu Kudelską (ur. 1894) oraz dziećmi: Romanem (ur. 1921), Wandą (ur. 1923), Karoliną (ur. 1926) i Józefem (ur. 1929).

Żydzi, polscy partyzanci, radzieccy jeńcy wojenni. Pomoc rodziny Dmowskich dla osób prześladowanych podczas okupacji niemieckiej

Gospodarstwo Dmowskich stało się miejscem, do którego trafiały osoby poszukujące schronienia. Według rodzinnych przekazów pomoc otrzymało tam kilka, a być może nawet kilkanaście osób. Wśród nich byli Żydzi, polscy partyzanci oraz zbiegli radzieccy jeńcy wojenni.

Osoby przybywające do gospodarstwa były „stawiane na nogi” – otrzymywały podstawową pomoc medyczną, żywność i odzież. Dmowscy zapewniali im także tymczasowe schronienie. Na strychu stodoły położonej w głębi gospodarstwa miała ukrywać się m.in. osoba pochodzenia żydowskiego oraz osoby rosyjskojęzyczne, najprawdopodobniej zbiegli jeńcy. 

Według rodzinnych wspomnień część osób trafiających do gospodarstwa mogła pochodzić z okolicznych miejscowości, także z transportów kierowanych do ośrodka zagłady w Treblince. Pomoc otrzymywali również jeńcy przetrzymywani w podobozie Teillager B, stanowiącym część niemieckiego nazistowskiego obozu jenieckiego Stalag 366 w okolicach Woli Suchożebrskiej.

Pomoc udzielana przez rodzinę Dmowskich miała zazwyczaj charakter tymczasowy. Po odzyskaniu sił osoby ukrywające się były zaopatrywane w żywność i odzież, a następnie kierowane w dalszą drogę. W rodzinnych wspomnieniach zachowała się historia jednej z takich osób, która po opuszczeniu gospodarstwa została wkrótce zatrzymana przez Niemców. Podejrzenia mógł wzbudzić jej schludny wygląd i czyste ubranie.

Represje. Aresztowanie i osadzenie Dmowskich na Pawiaku

Działalność pomocowa rodziny Dmowskich nie pozostała niezauważona przez okupanta. W czerwcu 1943 r. Jan Dmowski, jego najstarszy syn Roman oraz inni członkowie dalszej rodziny, m.in. Aleksander Sikorski, Jan Kudelski i Wacław Dmowski, zostali aresztowani przez Niemców. Trafili do więzienia w Sokołowie Podlaskim, a 30 czerwca 1943 r. do więzienia na Pawiaku w Warszawie. Osadzono ich jako więźniów politycznych na oddziale IV, w celi nr 142. Według rodzinnych relacji warunki były bardzo trudne. W celi przeznaczonej dla jednej osoby stale przebywało sześciu lub siedmiu więźniów.

Pod koniec września 1943 r. Jan i Roman Dmowscy byli przez kilka dni przesłuchiwani, jednak nie przyznali się do stawianych im zarzutów. 2 października 1943 r. zostali zwolnieni wraz z innymi aresztowanymi. Według przekazów rodzinnych do ich uwolnienia mogły przyczynić się starania Apolonii Dmowskiej, która prawdopodobnie przekupiła funkcjonariuszy gestapo.

Miało to miejsce tuż przed rozpoczęciem przez Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji na dystrykt warszawski, polityki terroru i masowych egzekucji więźniów Pawiaka.

Dalsze losy rodziny Dmowskich

Rok później, podczas powstania warszawskiego, Jan Dmowski zaangażował się w sprowadzenie z Warszawy do Sikor swojej córki Wandy Wąż i wnuczki Zofii. Od 6 września 1944 r. jego syn Roman walczył przeciwko Niemcom – brał udział w zdobyciu Berlina wiosną 1945 roku.

Po wojnie Jan Dmowski ponownie zajął się rodzinnym gospodarstwem. Nadal pomagał i uczestniczył w życiu lokalnej społeczności. Po latach pełnych pracy, zyskał najcenniejszą nagrodę – czas spędzony z dziećmi i wnukami. Zmarł 31 marca 1972 r. w Sikorach.