„Niewygodny”: historia metropolity Andrzeja Szeptyckiego

Maria Zawadzka, 16 listopada 2016
W niedzielę 22 sierpnia 2010 roku o godz. 10:55 Program Pierwszy Telewizji Polskiej wyemituje premierowy film „Niewygodny” Grzegorza Linkowskiego. Dokument ten przedstawia postać metropolity lwowskiego Andrzeja Szeptyckiego. Reżyser stara się pokazać kontrowersje związane z działalnością metropolity i odpowiedzieć na pytanie, dla kogo mógł on być „niewygodny”. Zastanawia się także, dlaczego Szeptycki – mimo licznych prób podejmowanych przez ocalonych i przez hierarchów kościoła greckokatolickiego – do dziś nie został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Film „Niewygodny” powstał w 2008 roku. Narratorami opowieści są greckokatolicki ks. Stefan Batruch oraz Kurt Lewin – syn lwowskiego rabina, ocalony przez Szeptyckiego. Reżyser filmu Grzegorz Linkowski jest autorem, scenarzystą i producentem wielu filmów dokumentalnych – 7 spośród nich nagrodzono na różnych festiwalach i przeglądach. Jest dyrektorem Akademickiego Centrum Kultury UMCS „Chatka Żaka” w Lublinie oraz pomysłodawcą i dyrektorem Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych „Rozstaje Europy”. W 2010 roku otrzymał Nagrodę Pojednania im. błogosławionego księdza Emiliana Kowcza za promocję dialogu międzyreligijnego i międzykulturowego – w tym za realizację filmów „Proboszcz z Majdanka” i „Niewygodny”.

Andrzej Szeptycki urodził się w 1865 roku w Przyłbicach koło Jaworowa. Pochodził z arystokratycznej rodziny, był wnukiem Aleksandra Fredry. Studiował we Wrocławiu i Krakowie. 29 maja 1888 roku wstąpił do zakonu bazylianów w Dobromilu. Śluby zakonne złożył w monasterze w Krystynopolu w 1892 roku. W 1896 roku został przeorem klasztoru bazylianów we Lwowie, a w 1900 – metropolitą Halicza i arcybiskupem Lwowa. W okresie międzywojennym szukał poparcia dla sprawy niepodległości Ukrainy, odwiedzając w tym celu m. in. Rzym, Paryż, Belgię, Holandię i Stany Zjednoczone. W czasie drugiej wojny światowej, w marcu 1942, wydał list pasterski potępiający ludzi uczestniczących w mordach, a w sierpniu tego samego roku poinformował papieża o zbrodniach hitlerowskich na Wschodzie, przyznając się do pomyłki, którą popełnił wcześniej w ocenie III Rzeszy. Wystąpił w obronie Żydów w liście do Himmlera z lutego 1942 roku. Kontrowersje budził natomiast w późniejszym okresie jego stosunek do 14. Dywizji Grenadierów SS i do UPA.

Metropolita uczestniczył w zakrojonej na szeroką skalę akcji ukrywania Żydów w zakonach, polecał też ukrywanie żydowskich dzieci. Dzięki jego pomocy wojnę przeżyli m. in. Lili Pohlmann z matką, Adam Daniel Rotfeld, Dawid Kahane z rodziną oraz dwaj synowie rabina lwowskiego Jecheskiela Lewina. Razem ze swoim bratem Klemensem – odznaczonym medalem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata w 1995 roku – zorganizował sieć pomocy Żydom, przyczyniając się tym samym do uratowania co najmniej kilkuset osób. Andrzej Szeptycki zmarł 1 listopada 1944 roku. Dwukrotnie podejmowano starania o jego beatyfikację, ale Watykan odrzucił te wnioski (blokował je też kard. Wyszyński) – obecnie trwa kolejny proces beatyfikacyjny metropolity. Wznowiono też na wniosek ocalonych przez niego osób postępowanie w sprawie przyznania Szeptyckiemu tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.