108. rocznica urodzin Ireny Sendlerowej (1910-2008)

Mateusz Szczepaniak / English translation: Andrew Rajcher, 15 lutego 2018
108 lat temu, 15 lutego 1910 r., popularny dziennik „Kurjer Warszawski” pisał o wadze pomocy społecznej, przestrzegając czytelników: „Nędza jest chorobą społeczną. Chorobom albo się zapobiega, albo się je leczy”. Tego dnia w Warszawie, stolicy Królestwa Kongresowego, przyszła na świat Irena Sendlerowa z d. Krzyżanowska, córka Stanisława i Janiny z Grzybowskich – wybitna działaczka społeczna, pracownica Wydziału Opieki Społecznej m.st. Warszawy, kierowniczka referatu dziecięcego Rady Pomocy Żydom „Żegota”, Sprawiedliwa wśród Narodów Świata. Z okazji trwającego Roku Ireny Sendlerowej Muzeum POLIN przygotowało szereg działań edukacyjnych skierowanych w szczególności do uczniów i nauczycieli.

„Irena ma ledwie dwadzieścia cztery lata (...) Rezolutna i empatyczna, pełna pasji, a zarazem rzeczowa, ma lewicowe poglądy i wrażliwość społeczną. Widać w niej pewność siebie, wolę walki, nowoczesne zapatrywania. Jesteśmy w latach trzydziestych XX wieku, o kobietach z nieślubnymi dziećmi mówi się »upadłe«, a ona, panienka z dobrego domu, uczy, jak się leczyć z chorób wenerycznych i jak się zabezpieczyć przed ciążą. Jest typem pracowitej, dobrze zorganizowanej buntowniczki – właściwy zestaw cech dla rzadkiego i bezcennego gatunku społeczników” – pisała Anna Bikont w swojej najnowszej książce Sendlerowa. W ukryciu1.

Autorka zwróciła szczególną uwagę na okres dzieciństwa i młodości Ireny, który przesądził o jej późniejszej wrażliwości społecznej i oddaniu ludziom potrzebującym, w szczególności dzieciom.

„Ludzi dzieli się tylko na dobrych i złych. Obojętna jest rasa, obojętna narodowość, obojętna religia” – Irena Sendlerowa

Osobowość Ireny Sendlerowej kształtowała się przede wszystkim pod wpływem ojca Stanisława – lekarza i społecznika, który w podwarszawskim Otwocku prowadził sanatorium gruźlicze, leczące za darmo biednych. Częstymi jego pacjentami byli ubodzy Żydzi. Gdy zmarł w 1917 r., Żydzi sfinansowali jego pogrzeb oraz zapewnili Irenie stypendium, które jednak nie zostało przyjęte przez matkę.

Irena wspominała: „Kiedyś mój ojciec bryczką podjechał pod bramę, wysiadł i zobaczył taką scenę, że ja się z dziećmi bawię w ogródku, a za płotem stoją żydowskie dzieci i tak zaglądają, nie znają polskiego, do głowy im nie przyjdzie wejść za bramę i bawić się z polskimi dziećmi. Mi to do polskiej głowy też nie przyszło. Ojciec zobaczył tę scenę i pyta: »A dlaczego te dzieci stoją i wy się z nimi nie bawicie?«. Spojrzałam wielkimi oczami. Miałam pięć lat i nie miałam jeszcze poczucia jakiegoś socjalizmu. I mój ojciec powiedział: »W tej chwili weź te dzieci i zawsze się z nimi baw«.”

Po śmierci ojca, Irena wraz z matką przeprowadziła się do Piotrkowa Trybunalskiego. W 1927 r. rozpoczęła studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, następnie przeniosła się na polonistykę, którą przerwała po kolejnych trzech latach. Zaangażowała się w działalność Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej, lewicowo-piłsudczykowskiej organizacji studenckiej. W 1931 r. poślubiła Mieczysława Sendlera i podjęła pracę w Studium Pracy Społeczno-Oświatowej utworzonej przy Wolnej Wszechnicy Polskiej – nowoczesnej uczelni, działającej pod kierunkiem prof. Haliny Redlińskiej.

„Cała Wszechnica wówczas miała opinię komunizującej Uczelni, więc ja ze swoją przeszłością polityczną bardzo do niej pasowałam. Praca tam postawiła, przysłowiową »kropkę nad i« nad moim światopoglądem” – wspominała Sendlerowa.

Podczas pracy dała się poznać jako zaangażowana działaczka społeczna. Przeprowadzała wywiady środowiskowe w ubogich dzielnicach Warszawy, opiekowała się młodymi, bezrobotnymi i najczęściej porzuconymi matkami. Odwiedzała je, rozmawiała, nakłaniała do świadomego macierzyństwa, występowała jako reprezentantka strony w procesach o alimenty.

W tym okresie, podczas pracy w Studium Pracy Społeczno-Oświatowej przy Wolnej Wszechnicy, a następnie od 1935 r. w Wydziale Opieki Społecznej Zarządu m.st. Warszawy, poznała grono kilkunastu kobiet, z którymi podczas II wojny światowej ratowała żydowskie dzieci od Zagłady. 


Czytaj o wojennej działalności Ireny Sendlerowej na naszym portalu »


Z okazji Roku Ireny Sendlerowej w Centrum Informacyjnym Muzeum POLIN prezentowana jest niezwykła pamiątka – Order Orła Białego, nadany Irenie Sendlerowej w 2003 r. przez Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego, który został przekazany do zbiorów Muzeum przez jej córkę, Janinę Zgrzembską. W Muzeum stale prezentowany jest także medal Sprawiedliwej wśród Narodów Świata.

Ponadto, Centrum Edukacyjne Muzeum POLIN przygotowało specjalną ofertę edukacyjną dla uczniów i nauczycieli. Zapraszamy grupy szkolne do udziału w warsztatach „Pamiętajmy o Irenie Sendlerowej”, zaś nauczycieli na kurs „Jak uczyć o Sprawiedliwych?”. Wkrótce na naszym portalu zostanie także udostępniony specjalny pakiet edukacyjny. Więcej informacji o warsztatach i kursach na www.polin.pl.

Działania popularyzujące historię Ireny Sendlerowej przygotowywane są także w ramach muzealnego projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci”. Z okazji 10. rocznicy śmierci Ireny Sendlerowej, która przypadnie 12 maja, nasz portal zostanie wzbogacony o nowe artykuły zawierające historię Ireny Sendlerowej, jej współpracownic oraz osób ocalałych z Zagłady. 


1Cytaty za: A. Bikont, Sendlerowa. W ukryciu, Warszawa 2017 oraz „Kurjer Warszawski” 1910, nr 46 (90).