Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych 2026
Każdego roku w Europejskim Dniu Pamięci o Sprawiedliwych, ustanowionym 6 marca, Komitet Fundacji Ogród Sprawiedliwych ogłasza nazwiska osób, które w swoim życiu wykazały się szlachetnym czynem.
Osoby te zostają upamiętniane w Ogrodzie Sprawiedliwych w Warszawie – na ich cześć sadzi się drzewa i odsłania się pamiątkowe kamienie. Coroczne ceremonie honorujące nowych Sprawiedliwych otwierają możliwość przypominania i przybliżania ich sylwetek oraz edukacji w zakresie praw człowieka.
W skład Komitetu Fundacji Ogród Sprawiedliwych, który wyłania kolejnych uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wchodzą wybitne osobistości ze świata kultury, nauki i edukacji, a także przedstawicielki i przedstawiciele organizacji pozarządowych. Kandydaturę może zgłosić każda osoba, przesyłając swoją propozycję na adres Fundacji Ogród Sprawiedliwych.
Co oznacza tytuł „Sprawiedliwego” i „Sprawiedliwej”?
Pojęcie to ma charakter uniwersalny i służy upamiętnianiu wszystkich osób, które w Europie i poza nią ratowały ludzkie życia lub występowały w obronie ludzkiej godności i wolności: w totalitarnych reżimach, w czasie ludobójstw, masowych mordów, zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych w XX i XXI wieku.
Jest to pojęcie szersze w stosunku do przyznawanego przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata – honorowego odznaczenia nadawanego przez Państwo Izrael osobom nieżydowskiego pochodzenia za pomoc okazaną Żydom podczas II wojny światowej.
Kim są tegoroczni Sprawiedliwi?
6 marca, podczas Europejskiego Dnia Pamięci o Sprawiedliwych, ogłoszono nazwiska osób, które decyzją Komitetu Fundacji Ogród Sprawiedliwych zostały uhonorowane w tym roku tytułem „Sprawiedliwego” i „Sprawiedliwej”: Khosrow Alikordi, Dimityr Peszew, Frozan Safi. Poniżej przedstawiamy ich życiorysy.
Khosrow Alikordi (1979–2025)
Irański prawnik i obrońca praw człowieka, znany z bezkompromisowej obrony więźniów politycznych, uczestników protestów oraz rodzin ofiar represji państwowych. Szczególny rozgłos przyniosła mu działalność po śmierci Mahsy Amini, gdy reprezentował osoby działające w ruchu „Kobieta, Życie, Wolność”. Za swoją aktywność był wielokrotnie represjonowany przez władze Islamskiej Republiki Iranu: skazywany na kary więzienia, zesłanie, objęty zakazem wykonywania zawodu prawnika oraz działalności publicznej.
Działalność prawniczą rozpoczął w 2009 r., broniąc protestujących po wydarzeniach związanych z Irańskim Ruchem Zielonych. Jego zaangażowanie miało poważne konsekwencje dla jego kariery akademickiej — mimo przyjęcia na studia magisterskie z prawa publicznego na Uniwersytecie Allameh Tabataba’i w 2010 r., został wpisany na „czarną listę” i pozbawiony możliwości studiowania. Kontynuował naukę na Uniwersytecie Islamskim Azad w Teheranie, jednak później, po odbyciu kary pozbawienia wolności, został także usunięty ze studiów doktoranckich i trwale wykluczony z dalszej kariery akademickiej.
Jako adwokat prowadził wiele spraw o dużym znaczeniu symbolicznym, zwłaszcza w prowincji Chorasan. Reprezentował m.in. sygnatariuszy „Oświadczenia 14 Aktywistów Politycznych” oraz osoby zatrzymane podczas demonstracji społecznych. Równolegle angażował się w działalność publiczną przeciwko karze śmierci, wspierał kampanię „Wtorki przeciwko egzekucjom” i — w bezprecedensowym geście — złożył skargę dyscyplinarną na wysokich urzędników Sądu Rewolucji Islamskiej w Meszhedzie. W listopadzie 2023 r. został skazany przez Sąd Rewolucyjny w Meszhedzie na rok pozbawienia wolności pod zarzutem „propagandy przeciwko państwu”. Wyrok obejmował także dwuletnie zesłanie do Nehbandan, zakaz opuszczania kraju, zakaz wykonywania zawodu oraz ograniczenia aktywności publicznej. Karę odbywał w więzieniu Vakilabad, ostatecznie został zwolniony 30 stycznia 2025 roku.
Krótko przed śmiercią zwrócił się o pomoc do Misji Śledczej ONZ ds. Iranu, określając siebie jako „prawnika zagrożonego” i ostrzegając przed planami jego fizycznej eliminacji.
Ciało Khosrowa Alikordiego odnaleziono 6 grudnia 2025 r. w jego biurze w Meszhedzie. Władze poinformowały, że przyczyną zgonu był zawał serca, jednak rodzina i współpracownicy zakwestionowali tę wersję, wskazując na widoczne obrażenia oraz wcześniejsze groźby pod jego adresem. Sprawa wywołała szeroki oddźwięk w Iranie i poza jego granicami. Organizacje praw człowieka zaapelowały o przeprowadzenie niezależnego międzynarodowego śledztwa.
Laureatka Pokojowej Nagrody Nobla Shirin Ebadi określiła Alikordiego mianem „głosu bezimiennych i bezgłośnych więźniów”, natomiast współlaureatka tej nagrody, Narges Mohammadi przypomniała jego słowa: „Nie pozwólmy, aby więźniowie polityczni w odległych miastach zostali zapomniani”.
Śmierć Khosrowa Alikordiego stała się symbolem ryzyka, jakie w Iranie ponoszą prawnicy i obrońcy praw człowieka występujący w obronie podstawowych wolności obywatelskich.
Dimitar Peshev (1894–1973)
Bułgarski prawnik i polityk, wiceprzewodniczący parlamentu Bułgarii w czasie II wojny światowej. Zapisał się w historii jako inicjator parlamentarnej interwencji, która w marcu 1943 r. doprowadziła do wstrzymania deportacji około 48 tysięcy bułgarskich Żydów.
Początkowo popierał sojusz Bułgarii z III Rzeszą. W obliczu decyzji o deportacji Żydów – obywateli bułgarskich – zdobył się jednak na sprzeciw sumienia. Wykorzystując swoją pozycję w parlamencie, zainicjował list protestacyjny podpisany przez grupę posłów oraz podjął działania interwencyjne wobec rządu. Jego postawa przyczyniła się do cofnięcia decyzji o deportacji i ocalenia tysięcy istnień ludzkich.
Za sprzeciw wobec polityki władz zapłacił utratą stanowiska wiceprzewodniczącego parlamentu oraz polityczną marginalizacją. Po przejęciu władzy przez komunistów został skazany na 15 lat więzienia; zwolniono go po roku. Ostatnie dekady życia spędził w zapomnieniu i ubóstwie.
W 1973 r. został pośmiertnie uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przez Instytut Yad Vashem.
Dimityr Peszew jest przykładem człowieka, który potrafił przerwać milczenie wobec rodzącej się zbrodni w państwie sprzymierzonym z nazistowskimi Niemcami. Jak podkreśla autor biografii Peszewa – Gabriele Nissim, jego gest nie wynikał z wcześniejszego heroizmu, lecz z moralnego przebudzenia i zdolności wywołania kryzysu sumienia wśród współodpowiedzialnych. Postawa Peszewa przypomina, że solidarność rodzi się z uznania własnej kruchości i z przekonania, iż milczenie wobec cudzej krzywdy oznacza współudział w niesprawiedliwości.
Frozan Safi (1992–2021)
Afgańska obrończyni praw kobiet, działaczka społeczna i wykładowczyni ekonomii na Uniwersytecie w Balchu. Po przejęciu władzy przez talibów w sierpniu 2021 r. zaangażowała się w organizowanie protestów przeciwko drastycznemu ograniczaniu praw kobiet, w tym zakazom edukacji, pracy i udziału w życiu publicznym.
Gdy kobiety zostały usunięte z uniwersytetów i instytucji publicznych, stanęła na czele ulicznych demonstracji w Mazar-i-Szarif, domagając się przywrócenia prawa dziewcząt do nauki i prawa kobiet do pracy. Występowała publicznie z odkrytą twarzą, trzymając transparenty w obronie podstawowych wolności – jej udział w protestach został udokumentowany w mediach. Mimo realnego zagrożenia podkreślała, że sprzeciw wobec „wymazywania” kobiet z przestrzeni publicznej jest jej moralnym obowiązkiem. Otrzymywała liczne pogróżki i informowała bliskich, że nie czuje się bezpieczna.
20 października 2021 r. opuściła dom po telefonie od nieznanej osoby, która zaproponowała jej „bezpieczny wyjazd” za granicę i poleciła zabrać dokumenty potwierdzające działalność na rzecz praw człowieka. Rodzina widziała ją, jak wsiada do samochodu, przekonana, że jedzie na lotnisko. Wkrótce kontakt z nią urwał się. Pod koniec października odnaleziono jej ciało z licznymi ranami postrzałowymi. Siostra Frozan, lekarka, rozpoznała ją po ubraniu. Według relacji rodziny i mediów na jej ciele widoczne były rany na głowie, klatce piersiowej, w okolicach serca, nerek i nóg.
Do zabójstwa nikt się nie przyznał. Organizacje praw człowieka wskazywały jednak, że w kontekście masowych represji wobec aktywistek po powrocie talibów do władzy oraz doniesień o „polowaniu” na obrończynie praw kobiet, jej śmierć była elementem szerszej kampanii zastraszania.
Historia Frozan Safi wnosi do idei Ogrodu Sprawiedliwych istotny współczesny wymiar – opór wobec systemowej dyskryminacji kobiet, określanej mianem „apartheidu płciowego”. Jej upamiętnienie jest wyrazem solidarności ze wszystkimi Afgankami, które – często anonimowo i z narażeniem życia – sprzeciwiają się odbieraniu im praw i godności.
Dotychczas w Ogrodzie Sprawiedliwych w Warszawie uhonorowani zostali:
Władysław Bartoszewski, Mosze Bejski, Arseny Borisovich Roginsky, Hrant Dink, Marek Edelman, Bronisław Geremek, Natalya Gorbanevskaya, Magdalena Grodzka-Gużkowska, Wilhelm Hosenfeld, Petro Hryhorenko, Julia Ilisińska, Jan Jelinek, Gareth Jones, Jan Karski, Siergei Adamovich Kovalyov, Roberto Kozak, Jacek Kuroń, Raphael Lemkin, Ewelina (Ewa) Lipko-Lipczyńska, Antonia Locatelli, Nelson Mandela, Alfreda Markowska, Hasan Mazhar, Tadeusz Mazowiecki, Karol Modzelewski, Stanislav Yevgrafovich Petrow, Witold Pilecki, Anna Politkovskaya, Emanuel Ringelblum, Amer Abu Sabila, Vivian Silver, Andrzej i Klemens Szeptyccy, Raoul Wallenberg, Armin Wegner, Antonina Wyrzykowska, Liu Xiaobo, Jan Zieja, Adalbert Wojciech Zink, Antonina i Jan Żabińscy, Iryna Cybuch, Sophie Scholl, Hans Scholl, Marian Turski.
Fundacja Ogród Sprawiedliwych prowadzi działalność w obszarze praw człowieka, w szczególności upamiętniania i propagowania postaw i biografii Sprawiedliwych, którzy w Europie i poza nią ratowali życie innych lub występowali w obronie ludzkiej wolności i godności – w czasie nazizmu i komunizmu, ludobójstw, masowych mordów, zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych w XX wieku i rozgrywających się również dzisiaj. Fundacja działa na rzecz demokratyzacji świata poprzez wspieranie i prowadzenie działań edukacyjnych, które służą budowaniu atmosfery porozumienia, zaufania i szacunku ponad podziałami narodowymi, religijnymi i kulturowymi.
Fundacja sprawuje pieczę nad Ogrodem Sprawiedliwych w Warszawie (skwer im. generała Jana „Jura” Gorzechowskiego), który został założony w 2014 r. z inicjatywy Domu Spotkań z Historią i Fundacji GARIWO, przy wsparciu premiera Rzeczypospolitej Polskiej Tadeusza Mazowieckiego i władz dzielnicy Wola m.st. Warszawy. Partnerem Ogrodu jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
