W czasie okupacji niemieckiej Ottokar Wincenty Brzoza‑Brzezina i jego żona Eugenia z domu Żurowska mieszkali w Zielonce k. Warszawy. Ottokar był pułkownikiem Wojska Polskiego w stanie spoczynku, który w warunkach okupacji zaangażował się w działalność konspiracyjną. Co najmniej od początku 1943 do września 1944 r. małżeństwo Brzoza-Brzezinów pomagało Żydom i Żydówkom uciekającym z getta warszawskiego i szukającym kryjówek po tzw. aryjskiej stronie. Udzielali schronienia w swoim domu, zapewniali wyżywienie i opiekę. Dzięki ich pomocy Zagładę przeżyło co najmniej trzynaścioro osób. W 2022 r. Brzoza-Brzezinowie zostali pośmiertnie uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Czech, który został Polakiem. Życiorys Ottokara Brzozy‑Brzeziny
Urodził się 3 marca 1883 r. w Protivínie w południowych Czechach, znajdujących się wówczas w monarchii Austro-Węgier. Ukończył wojskową szkołę austriacką i został oficerem armii cesarsko-królewskiej. Służył w niej do 1909 r., następnie związał się z polskim ruchem niepodległościowym w Galicji.
Po wybuchu I wojny światowej, od sierpnia 1914 r., służył w Legionach Polskich, organizując artylerię. Walczył m.in. w bitwie pod Krzywopłotami. Został bohaterem wiersza Jana Lechonia „Polonez artyleryjski” z tomu Karmazynowy poemat: „To major Brzoza kartaczami w moskiewskie pułki wali”.
W listopadzie 1918 r. wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego, w którym w kolejnych latach pełnił szereg funkcji dowódczych i sztabowych, uzyskując nominację na pułkownika WP. Walczył w wojnie polsko‑bolszewickiej, pełniąc m.in. funkcję zastępcy dowódcy artylerii obrony Warszawy w sierpniu 1920 roku. Dwa lata później został odznaczony Orderem Wojskowym Virtuti Militari V klasy. W 1927 r. przeszedł w stan spoczynku i zamieszkał w Zielonce pod Warszawą, gdzie za zasługi wojskowe otrzymał ziemię, na której zbudował dom i folwark nazwany „Brzoza” (teren dzisiejszej Zielonki Bankowej).
We wrześniu 1939 r. ponownie stanął do walki. Zorganizował oddział rezerwistów nazwany „Brzoza”, przekształcony później w 50. Dywizję Piechoty Rezerwowej „Brzoza”. Dowodził nią w bitwie pod Kockiem — ostatnim starciu kampanii wrześniowej prowadzonym przez regularne oddziały Wojska Polskiego (2–6 października 1939).
Po kapitulacji dostał się do niewoli niemieckiej. Zwolniony, powrócił do Zielonki w połowie października 1939 roku. Założył firmę budowlaną.
Kryjówka w Zielonce. Pomoc dla Żydów i Żydówek w domu małżonków Brzoza-Brzezinów
W czasie okupacji niemieckiej majątek Brzoza‑Brzezinów w Zielonce stał się ośrodkiem działalności konspiracyjnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski oraz Związku Walki Zbrojnej, następnie Armii Krajowej. Z czasem stał się także miejscem pomocy dla osób zagrożonych represjami ze strony okupacyjnych władz niemieckich: członków polskiego podziemia oraz Żydów i Żydówek w czasie Zagłady.
Co najmniej od początku 1943 r. do zakończenia okupacji niemieckiej we wrześniu 1944 r. w domu Ottokara Brzozy‑Brzeziny i jego żony Eugenii z domu Żurowskiej ukrywali się m.in. Leon Berman, Paweł Dagenszajn z synem Izraelem, Władysław i Rachela Landauowie, Grzegorz i Jadwiga Edelbaumowie oraz członkowie rodziny Albertów. Osoby ukrywające się otrzymywały długoterminową, bezinteresowaną pomocy – schronienie, żywność i codzienną opiekę. Wymagało to determinacji, wytrwałości i bezustannej czujności – gotowości do reakcji na każde potencjalne zagrożenie.
Środki finansowe, którymi dysponowały osoby ukrywające się, wystarczały jedynie na pokrycie bieżących potrzeb. Gdy się wyczerpywały, Ottokar i Eugenia Brzoza‑Brzezinowie nadal zapewniali Żydom pomoc i utrzymanie. Eugenia odegrała szczególną rolę w nawiązaniu kontaktu z Leonem Bermanem, który z pomocą Ottokara dotarł do Zielonki. W momentach zagrożenia Berman zmieniał miejsca schronienia, jednak w sierpniu 1944 r., po nasilonym ostrzale artyleryjskim zbliżającej się do Warszawy Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego, ponownie wrócił do domu Brzoza‑Brzezinów.
Według relacji Richarda Israela Dagena (Izraela Dagenszajna) w czasie powstania warszawskiego do domu w Zielonce trafili także trzej radzieccy czołgiści, skierowani tam przez polską konspirację. Ottokar Brzoza‑Brzezina przyjął ich i umieścił w tej samej kryjówce. W domu przechowywano również broń i radio – przedmioty, za których posiadanie pod okupacją niemiecką groziła kara śmierci.
Dalsze losy osób ratujących i ocalałych
W 1944 r. Ottokar Brzoza‑Brzezina został aresztowany przez Niemców i wywieziony do niemieckiego obozu jenieckiego w Woldenbergu. Po wyzwoleniu obozu przez Amerykanów powrócił do Polski, ale ukrywał się na Dolnym Śląsku przed grożącymi mu represjami ze strony władzy komunistycznej. Po przemianach politycznych października 1956 r. wrócił do Zielonki, gdzie mieszkał do swojej śmierci. Zmarł 30 sierpnia 1968 roku. Jego żona Eugenia odeszła 13 kwietnia 1990 roku.
Za swoje zasługi Ottokar Brzoza-Brzezina został czterokrotnie odznaczony Orderem Virtuti Militari oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych. W 1969 r. Prezydent RP na Uchodźstwie August Zaleski mianował go pośmiertnie generałem brygady. Jego imieniem nazwano ulicę znajdującą się w Zielonce Bankowej, a także polski system niszczycieli czołgów Ottokar–Brzoza. 5 maja 2018 r. szczątki generała zostały przeniesione z honorami wojskowymi z Cmentarza Bródnowskiego na Cmentarz Wojskowy na Powązkach.
26 grudnia 2022 r. Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował pośmiertnie Ottokara Wincentego Brzozę‑Brzezinę i jego żonę Eugenię tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ceremonia wręczenia medalu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” odbyła się 26 maja 2026 r. w Akademii Sztuki Wojennej w Warszawie.
