„Tak teraz postępują uczciwi ludzie” – premiera książki w Wilnie

Wiele świadectw o pomocy niesionej Żydom w czasie wojny na zawsze pozostanie nieznanych. Odnalezienie historii Polaków, którzy nieśli taką pomoc na Litwie jest szczególnie trudne – po wojnie zmieniały się granice, ludzie zmieniali miejsce zamieszkania, nierzadko także nazwiska i tożsamość. Ci, którzy pozostali na Litwie, byli zamknięci w świecie Związku Radzieckiego. Książka Ilony Lewandowskiej ma na celu przywrócenie pamięci o wojennych historiach ratowania Żydów na Wileńszczyźnie.

Rozmowy z badaczami Zagłady

Podstawą książki są rozmowy. Pierwszą część stanowią wywiady z ludźmi, którzy swoją pracę badawczą poświęcili historii Zagłady lub upamiętnieniu tych, którzy ratowali Żydów. O historii Zagłady na Litwie, jego lokalnych uwarunkowaniach oraz próbach rozliczenia się Litwy z trudną historią wojny i okupacji autorka rozmawiała z dr. Arūnasem Bubnysem, litewskim historykiem, dyrektorem Departamentu Badawczego Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy. Dr Marcin Urynowicz, historyk i pisarz związany z działem badawczym Instytutu Pamięci Narodowej, przedstawił sytuację Polaków w czasie okupacji i konsekwencje związane z ukrywaniem Żydów, a także kryteria przyznawania tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Danutė Selčinskaja, kierowniczka Wydziału Wiecznego Upamiętnienia Ratujących Żydów Państwowego Muzeum Żydowskiego im. Gaona Wileńskiego zwróciła uwagę m.in. na trudności w zdobywaniu informacji na temat pomocy, jakiej udzielano Żydom w czasie wojny na Litwie, omówiła także aktualny stan badań i zbiorów archiwalnych. Rozmówczyni wyjaśniła, dlaczego Litwa zdecydowała się na honorowanie Krzyżem za Ratowanie Ginących osób, które świadczyły pomoc Żydom, niezależnie od procedur do tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Historie Sprawiedliwych i Ocalałych

Druga część książki to kilkanaście przejmujących historii rodzinnych, które, mimo że wydarzyły się przeszło 70 lat temu, nadal żyją nie tylko w pamięci świadków, ale także w świadomości kolejnych pokoleń. Bazując na dostępnych źródłach i dokumentach, rozmowach z ukrywanymi oraz rodzinami Sprawiedliwych, autorka wybrała 11 historii rodzinnych i jednego bohatera zbiorowego – Kościół katolicki. Czytelnik znajdzie w książce historię Marii Fedeckiej, która uratowała życie wielu dzieciom i rodzinom żydowskim, historię Ignacego i Katarzyny Bujelów z Wojdat i uratowanej przez nich żydowskiej dziewczyny Fejgi Dusiackiej, pozna losy Haliny Płokszto, którą z wileńskiego getta wyniosła, ratując jej życie, niania Weronika Tuniewicz a schronienia udzielili Urszula i Władysław Płoksztowie. W książce znalazły się również historie Janiny Strużanowskiej, Marii Paszkiewicz, rodzin Mikołajunów, Rakowskich, Kruminisów-Łozowskich, Woronieckich, Waszkinelów, a także karmelity o. Andrzeja Gdowskiego, benedyktynki s. Marii Mikulskiej oraz dominikanki s. Anny  Borkowskiej.

Tekstom Ilony Lewandowskiej, wzbogaconym o materiały archiwalne otrzymane od rodzin Sprawiedliwych oraz z archiwum Państwowego Muzeum Żydowskiego im. Gaona Wileńskiego, towarzyszą fotografie autorstwa Bartosza Frątczaka. Portretuje on ocalałych, rodziny osób ratujących Żydów, ale dokumentuje także znikające ślady niezwykle bogatego żydowskiego życia na ziemiach litewskich.

Premiera książki odbyła się 14 marca 2019 roku w Centrum Tolerancji Państwowego Muzeum Żydowskiego im. Gaona Wileńskiego w Wilnie. W spotkaniu udział wzięli autorka Ilona Lewandowska, autor zdjęć Bartosz Frątczak, inicjator i wydawca, dyrektor Instytutu Polskiego Marcin Łapczyński a także zaproszeni goście: dr Marcin Urynowicz z Instytutu Pamięci Narodowej, dr  Arūnas Bubnys z Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy oraz Danutė Selčinskaja, kierowniczka Wydziału Wiecznego Upamiętnienia Ratujących Żydów Państwowego Muzeum. 

Wystawa „Between Life and Death. Stories of Rescue during the Holocaust”

Przeczytaj o wystawie, która prezentuje historie ratowania Żydów w dziesięciu krajach europejskich.

 Organizatorzy spotkania: Instytut Polski w Wilnie oraz Centrum Tolerancji Państwowego Muzeum Żydowskiego im. Gaona Wileńskiego.

Patronat nad publikacją sprawuje Ambasada RP w Wilnie, Państwowe Muzeum Żydowskie im. Gaona Wileńskiego, Żydowski Instytut Historyczny oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Patronat medialny: Polskie Radio dla Zagranicy, TVP Historia, wSieci Historii oraz Kurier Wileński.