Sprawiedliwi na Saskiej Kępie

Saska Kępa, podobnie jak inne prawobrzeżne dzielnice Warszawy, do dziś w dużym stopniu zachowała swój urbanistyczny charakter sprzed II wojny światowej. Walki zbrojne toczyły się tu jedynie we wrześniu 1939 r., toteż przedwojenna zabudowa dzielnicy w większości ocalała. W okresie okupacji Saska Kępa nie pozostawała jednak na marginesie działań ruchu oporu – wielu jej mieszkańców angażowało się w konspirację i udzielało pomocy Żydom.

Zabudowa Saskiej Kępy składa się przede wszystkim z domów willowych wybudowanych w okresie międzywojennym. Częścią stolicy dzielnica stała się w 1916 r. i wtedy też, powoli, zaczęła być urbanizowana. Wcześniej funkcjonowała jako miejsce wypadowe dla mieszkańców Warszawy – na pikniki, plażowanie, zabawy w wiejskich karczmach.

W dwudziestoleciu teren ten upodobało sobie wielu zamożnych warszawiaków, przeważnie o wolnych zawodach. Swoje domy wybudowali tu artyści, intelektualiści, wojskowi, a nawet arystokraci. Mieszkał tu m.in. Stefan Norblin, Mieczysław Fogg czy Witold Lutosławski. Wśród znamienitych mieszkańców Saskiej Kępy wielu miało żydowskie pochodzenie. Prof. Ludwik Hirszfeld, słynny mikrobiolog i immunolog, postawił swoją willę przy ul. Obrońców 27. Żona profesora, doktor pediatra Hanna Hirszfeldowa przyjmowała tam pacjentów. Na Saskiej Kępie mieszkał także m.in. poeta i satyryk Marian Hemar oraz Grzegorz Fitelberg, kompozytor. Jego dom wybudowany w 1929 r. stoi przy ul. Elsterskiej 3.

W 1939 r., wraz z wybuchem wojny, niektórzy żydowscy mieszkańcy Saskiej Kępy opuścili swe domy i wyjechali za granicę, w tym wspomniani Hemar i Fitelberg. Jesienią 1940 r. Żydzi z całej Warszawy, z nakazu okupanta, musieli przeprowadzić się do getta. Część Żydów z Saskiej Kępy zdołała ukryć się na jej terenie, przeważnie w domach przyjaciół. Ze względu na swe oddalenie od centrum Warszawy, Saska Kępa była nieco bezpieczniejszym miejscem schronienia niż lewobrzeżna część miasta. Ponadto sąsiedzkie donosy raczej się tu nie zdarzały.

Saska Kępa obfitowała w punkty konspiracyjne i pomocowe. Warto wymienić choćby podziemną drukarnię przy ul. Lipskiej 26 lub punkt przerzutowy dla „cichociemnych” przy ul. Francuskiej 12, w domu żony oficera Pietruszewskiego. W wielu mieszkaniach prowadzono komplety dla uczniów szkół średnich oraz zajęcia dla słuchaczy tajnych wyższych uczelni, zwłaszcza Uniwersytetu Warszawskiego.Działacze podziemia organizowali także pomoc dla Żydów. Architekt Bohdan Lachert (mieszkający w domu własnego projektu przy ul. Katowickiej 9) wraz z żoną Ireną organizowali u siebie spotkania ruchu oporu oraz, jak wynika z pamiętnika Ireny, nieśli pomoc dzieciom żydowskim. Podobną działalność prowadzili mieszkańcy domu przy ul. Berezyńskiej 29a. Większość lokatorów konspirowała, pomagała Żydom i żołnierzom wojsk alianckich.

Pomoc udzielana Żydom często wynikała z osobistych, bliskich relacji, które łączyły ratujących i ratowanych przed wojną. Państwo Saloni, zaprzyjaźnieni z wieloma osobami żydowskiego pochodzenia, w czasie okupacji bardzo je wspierali. Znajomych przyjmowali w swoim domu przy ul. Poselskiej 36 i ukrywali tam do czasu zorganizowania dla Żydów „aryjskich” dokumentów. Rodzina Imiołków w domu przy ul. Dąbrówki 18 przyjęła uciekinierów z getta – Leona Wajnsztajna i jego szwagierkę Bronisławę Szafran. Na Saską Kępę uciekinierzy skierowani zostali przez krewnych Imiołków, rodzinę Burchackich, która także udzielała pomocy Żydom. Inny mieszkaniec Saskiej Kępy, Janusz Malinowski, ukrywał u siebie przyjaciela z czasów studenckich, Jerzego Kamienieckiego. Poza wymienionymi, wielu innych mieszkańców dzielnicy udzielało Żydom pomocy – często tylko doraźnej, czasem długookresowej.

Z Saską Kępą związana jest także historia ocalałej z Zagłady Symy Najberg, mieszkającej obecnie w Izraelu. Jako mała dziewczynka tułała się po dzielnicy szukając pożywienia i pomocy. Przez parę dni ukrywała się w polu słoneczników. Pracownice sklepu spożywczego przy ul. Saskiej pomogły jej znaleźć schronienie.

Odkrywaj historie pomocy na Saskiej Kępie razem z wirtualną wystawą Dobry adres. Historie ukrywania Żydów w okupowanej Warszawie.