How Did Jews Hide During the Holocaust? Eighty-Five Years since the Death Penalty Decree

Redakcja, 21 October 2026
On 15th October 1941, the German occupation authorities issued the first decree prohibiting Jews from leaving the ghettos and Poles from providing them with assistance, on penalty of death. On the anniversary of the appearance of this decree on the streets of Polish cities, which had a great impact on the subsequent fate of Jews on the “Aryan side”, we revisit the most important historical information on this subject on the Polish Righteous portal. In articles written by Holocaust researchers, including Professor Barbara Engelking, we examine, in detail and from various perspectives, the experiences of Jews, who went into hiding during the German occupation (1939–1945). We compare the conditions of hiding in towns and cities with those in rural areas. We describe the characteristics and construction of hiding places and we explore stories of rescue and related artefacts from the POLIN Museum’s collection. What increased the chances of survival for Jewish men and women on the “Aryan side”? What was everyday life like in hiding? What threats and dangers did those in hiding face? How many Jews survived? Where have hiding places been preserved? And why, eighty-five years after these events, in the face of the war in Ukraine, is it still important to discuss these issues?

“Being forced to constantly lie down. We've been lying down for nearly five weeks now. It's weakened us so such that we can no longer stand on our feet. We try to walk around in the little room downstairs, but we stagger like small children. [...]

"An overwhelming, terrifying fear grips us at every opportunity,  like when a dog barks or someone speaks more loudly in the courtyard [...]. And we sit in the hiding place, terrified, listening intently to sounds outside, our eyes wide open, gasping for air, breathless, with no sense of time, not eating or drinking, barely alive.

"An overwhelming, terrifying fear totally engulfs us, like flames consuming an object drenched in petrol. It stretches our nerves to breaking point, plays havoc with them, torments us and drains us of all our strength,” wrote Irena Monis, who was in hiding, in her diary on 10th June 1943.

The German decree prohibiting Jews from leaving ghettos and prohibiting the provision of aid to Jews - a historical background

The decree “on the death penalty for Jews leaving the ghetto and on Poles providing them with assistance”, issued on 15th October 1941 in Kraków by Governor Hans Frank, was meant to totally isolate Jews from the “Aryan side” and to deprive them of any contact with the outside world. The proclamation stated:

"(1) Jews, who leave the district designated for them without authorisation, shall be subject to the death penalty. The same penalty shall apply to persons who knowingly provide shelter to such Jews.”

(2) Instigators and accomplices shall be subject to the same penalty as the main offender. Attempting such an offence shall be punished in the same manner as a completed offence. In less serious cases, a sentence of penal servitude or imprisonment may be imposed.

(3) Judgements shall be handed down by the Special Courts.”

In the months that followed months, decrees of similar wording were issued in all districts of the General Government. They determined the subsequent fate of Jews, who had not complied with the order to move into the ghettos or who had risked escaping to the “Aryan side”, after being confined within them.

The consequences of the decree, for residents of the General Government – Poles, as well as Belarusians and Ukrainians – who provided assistance to Jews, are discussed in detail in our article on the death penalty for helping Jews.

The largest wave of Jewish escapes from ghettos happened several months later, in the period before the deportations or immediately afterwards, during Operation “Reinhardt” in 1942–1943. The aim of this operation was the systematic murder, by the Germans, of the Jewish population of the five districts of the General Government (Warsaw, Radom, Kraków, Lublin and Galicia, and later also the Białystok District).

The deportations involved transporting the ghetto residents to extermination centres or murdering some of them on the spot. So as to survive the Holocaust, Jews were frced into hiding on the “Aryan side” or to assume a new identity.

We explore this experience in the thematic section Jews in Hiding on the “Aryan Side”, which was published on the Polish Righteous portal in 2021 and has since been expanded with additional material.

The authors of the articles, including Professor Barbara Engelking, Dr Marta Cobel-Tokarska, Dr Martyna Grądzka-Rejak, Professor Justyna Kowalska-Leder and Dr Natalia Romik, present both the wider historical context and the individual experiences of those in hiding.

We gain insight into their experiences through testimonies and diaries, as well as photographs, plans of hiding places and other artefacts from the POLIN Museum’s collection.

In the photo gallery at the top of this page, we present selected photographs showing, among other things, Jewish men and women in hiding, taken at the time and in the places in which they were hiding, as well as Holocaust-era hiding places preserved in Poland and a proclamation issued by the German occupation authorities concerning the death penalty.

Read:

The death penalty for helping Jews - questions and answers:

  • What wasa the aim of the Germans introducing the death penalty? The decree, dated 15th October 1941, was meant to isolate Jews completely from the non-Jewish population, prevent them from obtaining food, shelter and other forms of support, as well as to intimidate those willing to provide assistance. It formed part of the German policy of terror, which progressively deprived Jews of their rights, property and freedom of movement, led to their confinement inside ghettos and ultimately to their mass extermination. 

  • When were people particularly reminded of the penalties they faced? Further proclamations were issued particularly in 1942–1943, during the extermination of Jews from the General Government and the Białystok District, known as Operation “Reinhardt”. During the so-called "liquidation" of the ghettos and the deportation of Jews to extermination centres, the number of escapes and attempts to go into hiding on the “Aryan side” increased. The Germans responded by repeating their threats of punishment, organising manhunts for Jews in hiding and encouraging the local populace to denounce them to the authorities.

  • How did the Germans find out about Jews in hiding? Hiding places were discovered during searches and manhunts, through accidental discovery or as a result of denunciations. Informers were driven by various motives -antisemitism, wishing to seize property, financial gain, personal conflicts or fear of reprisals. The German authorities encouraged denunciations by offering cash rewards or goods, including food, alcohol and fuel..

  • Was the death penalty always imposed? No. Depending on the location, period and type of the offence, the regulations imposed by the German occupation authorities were enforced in different ways. Punishments were imposed by German special courts, in absentia or without any trial whatsoever. Penalties included beatings, confiscation of property, imprisonment or forced labour deportation to concentration camps. German gendarmes and police officers murdered Jews in hiding and those who helped them on the spot, sometimes in front of their own homes and in full view of the local community. These executions served as an instrument of terror. There were also cases in which no punishment was imposed.

  • Czy kara obejmowała całą rodzinę osoby ratującej? Odpowiedzialność zbiorowa nie była stosowana w każdym przypadku wykrycia pomocy. Zdarzało się jednak, że Niemcy mordowali nie tylko osobę bezpośrednio zaangażowaną w ukrywanie Żydów, lecz także jej dzieci, krewnych lub sąsiadów. Tak było m.in. w przypadku rodzin Ulmów z Markowej oraz Kowalskich ze Starego Ciepielowa. Forma represji zależała często od uznaniowej decyzji funkcjonariuszy niemieckiego aparatu terroru.

  • Czy kara śmierci za pomoc Żydom obowiązywała na wszystkich okupowanych ziemiach polskich? Nie istniało jedno rozporządzenie obowiązujące w identycznej formie na wszystkich ziemiach okupowanej Polski. Rozporządzenie z 15 października 1941 r. dotyczyło Generalnego Gubernatorstwa, które w tym czasie składało się z pięciu dystryktów. Na ziemiach polskich wcielonych bezpośrednio do III Rzeszy nie wydano rozporządzenia wprowadzającego karę śmierci za pomoc Żydom, choć lokalnie publikowano zakazy i ostrzeżenia, a osoby ratujące podlegały represjom. Regulacje oraz sposób ich egzekwowania różniły się w zależności od miejsca.

  • Czy kara śmierci za pomoc Żydom obowiązywała wyłącznie w okupowanej Polsce? Nie. Najsurowsze represje za ukrywanie Żydów stosowano również na innych terenach Europy Środkowej i Wschodniej kontrolowanych przez nazistowskie Niemcy, m.in. w Komisariacie Rzeszy Ukraina, Komisariacie Rzeszy Wschód oraz w okupowanej Serbii. Badania nad prawnymi podstawami i praktyką wymierzania tych kar w poszczególnych krajach pozostają jednak niepełne. W krajach Europy Zachodniej udzielanie pomocy Żydom także było karane, lecz częściej groziło deportacją do obozu koncentracyjnego niż egzekucją na miejscu.

  • Ilu Polaków zamordowano za udzielanie pomocy Żydom? Dotychczas liczba ta nie została precyzyjnie określona. W najnowszym opracowaniu Instytutu Pamięci Narodowej, autorstwa dr Martyny Grądzkiej-Rejak i dr Aleksandry Namysło (Represje za pomoc Żydom na okupowanych ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, Warszawa 2019) udokumentowano 333 przypadki represji dotyczące łącznie 654 represjonowanych osób. Spośród nich 341 osób straciło życie (np. w obozach koncentracyjnych), a 258 osób zostało rozstrzelanych przez Niemców. Badania trwają.

Dlaczego wciąż warto o tym mówić?

W Muzeum POLIN opowiadamy historię nie tylko dla samej przeszłości, ale jako punkt wyjścia do mówienia o wyzwaniach stojących przed nami dzisiaj – opowiadamy historię Żydów polskich jako żywą i znaczącą dla współczesności. Sprawiedliwi przypominają, że nawet w najciemniejszych czasach byli i są ludzie, którzy bronią praw i godności drugiego człowieka – często za cenę osobistego bezpieczeństwa.

Zakładkę tematyczną Żydzi ukrywający się po „aryjskiej stronie” opublikowaliśmy w 2021 r., gdy zmagaliśmy się w Polsce z kryzysem humanitarnym na granicy polsko-białoruskiej. Tamte wydarzenia skłaniały do uniwersalnego odczytania przedstawionych w portalu losów szukających pomocy Żydów i Żydówek.

„Głęboko wierzę, że dzisiaj w Usnarzu Górnym jakaś pani Wyrzykowska ratuje ludzi. I że się o niej nigdy nie dowiemy. […] Jestem głęboko przekonany, że gdzieś w tajemnicy jakaś pani Wyrzykowska trzyma ich w skrytce pod chlewikiem, w stodole, przeprowadza bocznymi drogami, gdzieś, do jakiegoś miejsca, gdzie wolno im będzie żyć”, powiedział Konstanty Gebert podczas upamiętnień w Warszawskim Ogrodzie Sprawiedliwych, 23 września 2021 r., odwołując się do historii Antoniny Wyrzykowskiej, Sprawiedliwej wśród Narodów Świata.

Dzisiaj, gdy za wschodnią granicą Polski – w Ukrainie – trwa wojna, opowiadane przez nas historie nabierają nowego znaczenia. Pokazują, że w każdym kryzysie wiele zależy od międzyludzkiej solidarności, wzajemnego zaufania i gotowości do niesienia pomocy drugiemu człowiekowi. Nie możemy porównywać tak odmiennych doświadczeń historycznych ze współczesnymi, ale powinniśmy odczytywać tę historię jako przestrogę i zarazem wezwanie do odpowiedzialności za los drugiego człowieka. Taką pamięć pielęgnujemy w Muzeum POLIN: aktywną, wymagającą i zobowiązującą.

Grupa osób siedzi w ciemnym schronieniu wokół lampy naftowej; w centrum widoczna osoba trzymająca małe dziecko, obok starsza osoba w okularach i dziecko pochylone nad książką. Zdjęcie współczesne.

Fotografia (⇧): ludzie przebywający w schronie podczas inwazji Rosji na Ukrainę, Mariupol, 6.03.2022. Fot. Evgeniy Maloletka / Associated Press, East News. Kliknij, aby zobaczyć wywiad z kolekcji historii mówionej Muzeum POLIN.

Przeczytaj, zobacz więcej: