Polscy Sprawiedliwi w „Domu trzech pokoleń” Grzegorza Sztolera

Maria Zawadzka, 16 listopada 2016
W swojej wydanej niedawno książce „Dom trzech pokoleń” Grzegorz Sztoler przedstawia losy rodziny Godźków, która przez ponad sto lat mieszkała w tym samym domu w Brzeźcach pod Pszczyną. Tłem opisywanych tu wydarzeń staje się trudna historia Śląska i Europy dwóch ostatnich stuleci. Obserwujemy wydarzenia obu wojen światowych. Jednym z wielu tematów podejmowanych przez Sztolera jest ratowanie Żydów. W 1945 roku dom, który stanowi w tej powieści centralną figurę, staje się miejscem schronienia dla 3 Żydówek, więźniarek KL Auschwitz. Zofia i Augustyn Godźkowie otrzymali za bezinteresowną pomoc dla Żydów tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

W styczniu 1945 roku Olga Lengyel, wraz z dwoma innymi Żydówkami z Węgier – Magdą i Lojziką – uciekła w czasie tzw. „marszu śmierci” kilkunastu tysięcy więźniów z Auschwitz. Trafiły do Godźków, którzy ukryli je w stodole. Na noc przenoszono je do izby, gdzie spały na siennikach wraz z całą rodziną gospodarzy. Kobiety nie znały polskiego, komunikacja odbywała się za pomocą łamanej niemczyzny. U Godźków Żydówki doczekały do przejęcia tych terenów przez ofensywę sowiecką. Olga Lengyel jest autorką głośnej książki „Pięć kominów” („Five chimneys”), wydanej w USA w 1947 roku. Była to jedna z pierwszych książek opisujących straszliwą mechanikę hitlerowskich obozów i eksperymenty Josefa Mengele. Autorka zaczęła ją pisać już w czasie ukrywania w domu Godźków.

Książka Grzegorza Sztolera poprzez portret jednej rodziny portretuje dramatyczne zakręty historii XX wieku. W tej panoramie musiały się pojawić także tematy takie jak Zagłada Żydów w Polsce, Polacy ratujący Żydów w czasie drugiej wojny światowej i stosunki polsko-żydowskie, a także determinujące te wydarzenia okupacje sowiecka i hitlerowska.