O Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Norwegii. Wizyta studyjna Muzeum POLIN w Oslo

Przed wojną w Norwegii żyła jedna z najmniejszych społeczności żydowskich w Europie, licząca zaledwie około 2100 osób. Szacuje się, że blisko połowa spośród nich to Żydzi pochodzący z ziem polskich – emigranci z lat 1880-1920, którzy opuścili Europę środkowo-wschodnią na fali antyżydowskich pogromów oraz kryzysu ekonomicznego. Od 350 do 400 osób stanowili uchodźcy z Niemiec, którzy przybyli do Norwegii w latach 30. XX wieku.

W 1940 roku, po nieoczekiwanej inwazji nazistowskich Niemiec na Norwegię, społeczność żydowską poddano narastającym represjom ze strony okupanta i kolaboracyjnego rządu. Około 1100 norweskich Żydów znalazło schronienie w Szwecji, wielu ukrywało się z pomocą Norwegów (do tej pory tytułem Sprawiedliwych odznaczono 64 osoby), lecz pozostałe 772 osoby deportowano między 26 listopada 1942 a 3 marca 1943 roku do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Spośród nich końca wojny doczekały zaledwie 34 osoby.

W celu lepszego poznania historii norweskich Żydów, w dniach 2-4 listopada 2016 roku odbyliśmy wizytę studyjną w Oslo. Odwiedziliśmy ważne placówki muzealne, m.in. Muzeum Norweskiego Ruchu Oporu, Centrum 22 lipca oraz Muzeum Żydowskie, co pozwoliło na poznanie praktyk upamiętniania dziedzictwa historyczno-kulturalnego Żydów w Norwegii. Podczas wizyty naszym przewodnikiem był Mats Tangestuen, historyk z Muzeum Żydowskiego w Oslo.

Najważniejszym muzeum przybliżającym pięć lat niemieckiej okupacji Norwegii podczas drugiej wojny światowej jest powołane w 1966 roku Muzeum Norweskiego Ruchu Oporu (Norges Hjemmefrontmuseum) znajdujące się w forcie Akershus w Oslo. Prezentowana tam wystawa stała, otwarta w 1970 roku przez księcia Norwegii Haralda (obecnie panującego króla) w 25. rocznicę wyzwolenia kraju, została stworzona z inicjatywy byłych członków ruchu oporu, którzy aktywnie włączyli się w przygotowanie ekspozycji. W porządku chronologicznym przedstawia ona wiele aspektów niemieckiej okupacji (inwazja, aresztowania i deportacje, życie codzienne, opór cywilny i zbrojny, wyzwolenie), uwzględniając także los mniejszości żydowskiej. 

W chwili otwarcia muzeum podkreślano zastosowanie nowoczesnych technik wystawienniczych – zaaranżowanie wnętrz w podziemiach XIX-wiecznego budynku fortu, oświetlenie ekspozycji, prezentację bogatego zbioru eksponatów, stworzenie wielu interakcyjnych makiet, obrazujących sytuację na froncie i działalność konspiracyjną, czy modeli okrętów marynarki wojennej, biorących udział w kampanii norweskiej 1940 roku. 

Choć obecnie brakuje w narracji wystawy aktualnych perspektyw badawczych oraz nowych technologii, muzeum pozostaje ważnym miejscem edukacji i dokumentacji historii „Frontu Ojczyźnianego” (Hjemmefronten). Jest interesującym przykładem wystawy sprzed blisko półwieku, która do dziś jest niezwykle atrakcyjna i cieszy się niesłabnącą popularnością, zwłaszcza wśród najmłodszej grupy wiekowej zwiedzających. Oprócz działalności wystawienniczej, muzeum prowadzi także archiwum i bibliotekę z ogólnodostępną czytelnią.

Jedną z najnowszych i najczęściej odwiedzanych wystaw w Oslo prezentuje Centrum 22 lipca (22. Juli-senteret), upamiętniające zamachy terrorystyczne w Norwegii w 2011 roku. Niewielka, niemal ascetyczna, lecz niezwykle poruszająca wystawa zrealizowana została w miejscu jednego z dwóch zamachów, które miały miejsce 22 lipca – w dawnym budynku rządowym przy ulicy Regjeringskvarta, przestrzeni, w której skutki wybuchu bomby nadal są widoczne. 

Wystawa upamiętnia 77 ofiar zamachów i bardzo szczegółowo przedstawia tragiczne wydarzenia tego dnia. Prezentuje społeczne reakcje na tragedię oraz przebieg procesu sądowego zamachowca.  

Wydarzenia zrelacjonowano minuta po minucie z wykorzystaniem m.in. treści z mediów społecznościowych i nagrań z kamer przemysłowych, a relacje świadków i uczestników wydarzeń przedstawiono poprzez wywiady. Teksty wystawy pochodzą z dokumentów sądowych, a zaprezentowane przedmioty to dowody w sprawie. Umiejscowione pośrodku głównej sali szczątki samochodu-pułapki, czy kilkadziesiąt aparatów fotograficznych i telefonów ofiar strzelaniny na wyspie Utøya obrazują rozmiar zbrodni. Wystawę otwarto w 5. rocznicę wydarzeń – 22 lipca 2015 roku.

O dziedzictwie historyczno-kulturalnym Żydów opowiada otwarte w 2008 roku przez księcia Norwegii Haakona Muzeum Żydowskie (Jødisk Museum), mieszczące się w dawnej synagodze przy Calmeyers gate. Nowoczesna, audiowizualna wystawa stała w głównej sali synagogi, składa się z dwóch części – przybliża zwiedzającym kulturę żydowską oraz opowiada o losach norweskich Żydów podczas drugiej wojny światowej. Druga część wystawy została stworzona w 2012 roku z okazji 70. rocznicy deportacji Żydów z Norwegii.

W obydwu częściach ważną rolę pełni historia mówiona – w pierwszym przypadku przedstawiciele współczesnej społeczności żydowskiej Norwegii mówią o tradycji, w drugiej ocalali z Zagłady opowiadają o przeżytych represjach, aresztowaniach i swoich strategiach przetrwania wojny w ukryciu lub poza granicami kraju. Los norweskich Żydów poznajemy za pośrednictwem historii indywidualnych oraz poszczególnych rodzin, m.in. Benkowitzów, Sachnowitzów i Sakolskych, których pamiątki rodzinne (zdjęcia, dokumenty, ubrania) prezentowane są w przestrzeni zaaranżowanej na wzór mieszkania. Szczególnym wątkiem w narracji wystawy jest opowieść o akcji „Carl Fredriksens Transport” – zorganizowanej pomocy dla represjonowanych Żydów, a także o życiu żydowskich uchodźców w Szwecji.

Na podwórzu przed synagogą muzeum prezentuje wystawy czasowe. Dotychczas dotyczyły m.in. przedwojennych hebrajskich i jidyszowych książek ze zbiorów muzeum, czy roli sportu w procesie asymilacji. Stworzono także podróżującą po muzeach, bibliotekach i ośrodkach kultury, wystawę o życiu Żydów w Norwegii od 1851 roku (gdy zniesiono dla nich prawne ograniczenia osiedlania się) aż do zakończenia drugiej wojny światowej.

Wizyta studyjna Muzeum POLIN w Oslo została zorganizowana w ramach programu „Żydowskie dziedzictwo kulturowe”.

Wsparcie udzielone z funduszy norweskich i EOG przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię.

www.eeagrants.org, www.norwaygrants.org 
Więcej o programie „Żydowskie dziedzictwo kulturowe”