70. lat temu powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom
Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom powstał z inicjatywy pisarki, współzałożycielki konspiracyjnego Frontu Odrodzenia Polski, Zofii Kossak-Szczuckiej oraz związanej z PPS Wandy Krahelskiej-Filipowiczowej. Powstanie Komitetu było bezpośrednią konsekwencją opublikowanego w sierpniu 1942 roku, tuż po rozpoczęciu wielkiej akcji likwidacyjnej w warszawskim getcie, tekstu „Protest” Kossak-Szczuckiej. Pisarka wezwała w nim Polaków do zajęcia jednoznacznego stanowiska wobec dramatycznego losu Żydów w Polsce.
4 grudnia 1942 roku Komitet przekształcony został w Radę Pomocy Żydom działającą pod pseudonimem „Żegota”. W jej skład wchodzili przedstawiciele 3 partii politycznych polskich i 2 żydowskich (Żydowski Komitet Narodowy i Bund). Pomagano dostarczając ukrywającym się zapomóg, znajdując dla nich mieszkania i kryjówki, wyrabiając fałszywe dokumenty, umieszczając dzieci w polskich placówkach opiekuńczych oraz w polskich rodzinach. Centrala organizacji mieściła się w Warszawie, później powstały RPŻ w Krakowie i we Lwowie oraz podporządkował się jej działający wcześniej Zamojsko-Lubelski Komitet Pomocy.
Centralą kierował Julian Grobelny z Polskiej Partii Socjalistycznej, po jego aresztowaniu w maju 1944 roku Roman Jabłonowski, również z PPS, a od lipca 1944 Leon Feiner z Bundu. RPŻ działała praktycznie tylko na terenie wymienionych miast, rzadko docierała na prowincję. Była finansowana głównie ze środków Delegatury. Latem 1944 roku z pomocy finansowej RPŻ korzystało 4 tys. osób. Rada wydała w sumie ok. 50 tys. fałszywych papierów; dzięki jej pośrednictwu uratowało się 2,5 tys. żydowskich dzieci.
„Żegota” została uhonorowana medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata przyznawanym przez Instytut Pamięci Yad Vashem w Jerozolimie. W Polsce znajdują się dwa pomniki poświęcone „Żegocie” – w Warszawie, odsłonięty w 1995 roku, oraz w Łodzi, odsłonięty w 2009.
