120. rocznica urodzin Zofii Kossak-Szczuckiej

Maria Zawadzka, 16 listopada 2016
10 sierpnia 2010 roku minęła 120. rocznica urodzin Zofii Kossak-Szczuckiej. Losy tej Sprawiedliwej wśród Narodów Świata stanowią sztandarowy przykład głęboko religijnej katoliczki, która – mimo że przed wojną pisała o Żydach w sposób zdecydowanie krytyczny i oskarżana była o antysemityzm – podczas okupacji ryzykowała własne życie, by ich ratować.

Zofia Kossak-Szczucka urodziła się w Kośminie w 1889 roku. Dzieciństwo i młodość spędziła na Lubelszczyźnie i na Wołyniu. W latach 1912-13 studiowała w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, a następnie kontynuowała naukę w Genewie. W tym okresie ukazały się w czasopiśmie „Wieś i Dwór” jej pierwsze opowiadania. W 1915 roku wyszła za Stefana Szczuckiego, administratora majątku Nowosielica koło Skowródek na Wołyniu, gdzie urodzili się jej synowie Juliusz i Tadeusz. Stefan Szczucki zmarł w 1921 roku. Pisarka zamieszkała w Górkach Wielkich, a w 1925 roku wyszła ponownie za mąż za Zygmunta Szatkowskiego. Wkrótce urodziła syna Witolda, a w 1928 roku – córkę Annę. W 1936 roku została odznaczona Złotym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury, Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta. Do najbardziej znanych utworów Kossak-Szczuckiej należą: tłumaczony na wiele języków cykl powieściowy „Krzyżowcy”, wydane w 1922 roku wspomnienia „Pożoga”, powieści historyczne takie jak „Beatum scelus” (1924) czy „Legnickie pole”. W latach trzydziestych pisarka ogłosiła kilka artykułów w „Prosto z mostu” i „Kulturze”, gdzie pisała, że Żydzi są wrogami państwa polskiego i że sprawa żydowska nie ma charakteru religijnego, tylko rasowy. Z 1938 roku pochodzą znamienne słowa Kossak-Szczuckiej, kluczowe dla zrozumienia jej postawy w czasie wojny: „Żyd jest przede wszystkim człowiekiem (…). Jest moim bliźnim (…), moim obowiązkiem jest nawrócić go i przywieść go do prawdziwej wiary. Z chwilą gdy to nastąpi nie wolno mi mieć do niego żadnych uprzedzeń, staje się moim bratem (…). Rozwiązanie radosne dla katolika nie uradowałoby Polaka (…). Młodzież polska musi walczyć z zalewem żydowskim pomimo, a nie z powodu swego odrodzenia religijnego”.

W czasie drugiej wojny światowej Zofia Kossak-Szczucka, mieszkająca wówczas w Warszawie, zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Współpracowała z pismami „Polska Żyje”, „Znak” i z „Biuletynem Informacyjnym”. W lecie 1941 roku współtworzyła Front Odrodzenia Polski, tajną organizację katolicką, będącą kontynuacją przedwojennej Akcji Katolickiej. Prawdopodobnie w drugiej połowie 1941 roku zaczęła pomagać Żydom, choć nie wiadomo dokładnie, ilu z nich i w jakich okolicznościach przyszła z pomocą osobiście. W sierpniu 1942 roku napisała ulotkę „Protest”, w której wzywała katolików do protestowania przeciw Zagładzie Żydów. Zofia Kossak-Szczucka i Wanda Krahelska powołały we wrześniu 1942 roku Komitet Pomocy Żydom, przekształcony w grudniu tego samego roku w Radę Pomocy Żydom „Żegota”. We wrześniu 1943 pisarka została aresztowana i trafiła do więzienia na Pawiaku, a następnie do Auschwitz (książka „Z otchłani” opisuje jej przeżycia w obozie). W kwietniu 1944 roku deportowano ją ponownie na Pawiak. Została skazana na karę śmierci, ale Delegatura Rządu wpłaciła za nią okup i Kossak-Szczucka opuściła więzienie w lipcu 1944 roku. Wkrótce wzięła udział w powstaniu warszawskim. W 1945 roku trafiła do misji Polskiego Czerwonego Krzyża w Londynie. Pozostała na emigracji przez 12 lat, kontynuując pracę pisarską. W 1957 wróciła do Górek Wielkich. Zmarła w 1968 roku w Bielsku-Białej. Została pośmiertnie uhonorowana tytułem Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata w 1982 roku.