Jews in Hiding on the “Aryan Side”

Occupied Poland – 15th October 1941 – the first ordinance was issued in which Nazi Germany forbids, under penalty of death, Jews from leaving ghettos and Poles from providing them with any aid. In the following months, similar regulations were issued in all districts within the General Government. They determined the further fate of Jews who had not, as yet, obeyed the order to move into a ghetto or who had risked reaching the “Aryan side” after being locked within a ghetto. In another text, devoted to the death penalty, we write, in detail, about the consequences of the German ordinance upon the inhabitants of the General Government for helping Jews.

The greatest wave of Jewish escapees from ghettos took place in the periods before and shortly after deportations, i.e., during “Operation Reinhardt” in 1942–1943. The aim of this operation was the murder, by the Germans, of the Jewish populations of five districts within the General Government (Warsaw, Radom, Kraków, Lublin, Galicia and, later, from the Białystok district also). Displacement meant the deportation of ghetto inhabitants to extermination camps, with some of the being murdered on the spot. In order to survive the Holocaust, Jews had to hide on the “Aryan side” or change their identity.

In this section, we discuss, in detail and in many aspects, the experiences of Jews hiding on the “Aryan side” during the German occupation of Poland (1939–1945). Using the studies by researchers, from various disciplines, we present the “strategies” of Jewish survival – the types and characterics of their hiding places in the cities and in the provinces. We present their individual stories, together with related artefacts from the collection of POLIN Museum of the History of Polish Jews. We also indicate permanent evidence of the Holocaust in contemporary Polish culture and present the research work, currently underway, to preserve such hiding places.

Abram Grinbaum i Helena Garbarek w kryjówce

Strategie przetrwania Żydów po „aryjskiej stronie”

„Gdy Żyd znalazł się po aryjskiej stronie, miał przed sobą dwie ewentualności: zostać »na powierzchni« albo pójść pod ziemię”, pisał Emanuel Ringelblum. Żydzi, aby przeżyć podczas Zagłady, musieli podejmować dramatyczne decyzje. Przeczytaj wstęp do zakładki.

Rekonstrukcja cyfrowa kryjówki Żydów

Kryjówki Żydów po „aryjskiej stronie”: typologia

Żydzi, którzy po „aryjskiej stronie” przebywali w kryjówkach, znaleźli się w przestrzeniach ograniczonych pod względem fizycznym, społecznym i symbolicznym. Czy mogły one zastąpić dom osobom ukrywającym się? Przeczytaj o typologii kryjówek i ich charakterystyce.

Przejście do kryjówki ulicami po „aryjskiej stronie”

Żydzi ukrywający się w miastach

Żydzi szukający schronienia po „aryjskiej stronie”, często ukrywali się pod przybraną tożsamością. Przeczytaj o „aryjskich papierach”, „dobrym wyglądzie”, czy wadze znajomości języka polskiego podczas ukrywania się w miastach i miasteczkach Generalnego Gubernatorstwa.

Sara Troppe i inni Żydzi ukrywający się w lesie

Żydzi ukrywający się na wsi

Ukrywanie się Żydów na wsi rzadko było doświadczeniem statycznym, przebywaniem w jednym miejscu. Częściej zdarzało się, że epizody pobytu stałego przeplatały się z okresami wędrowania, obław, pogoni, donosów, ucieczek. Przeczytaj o ukrywaniu się na wsi, na polach, w lasach.

Macewy maskujące wejście do kryjówki na cmentarzu żydowskim

Żydzi ukrywający się na terenie cmentarzy

Do najbardziej dramatycznych historii ukrywania się Żydów po „aryjskiej stronie” należą te, które miały miejsce na cmentarzach rzymskokatolickich, prawosławnych, czy żydowskich. Przeczytaj o doświadczeniu życia w grobach, kostnicach i cmentarnych kaplicach.

Kalendarz strychowy Celiny Glücksberg

Codzienność Żydów w ukryciu

Zaspokajanie podstawowych potrzeb fizjologicznych, takich jak odżywianie się i wydalanie, ale także seks, menstruacja, ciąża, czy aborcja, stanowiły nieodłączny elementy życia Żydów ukrywających się po „aryjskiej stronie”. Przeczytaj o ich praktykach codzienności.

Rysunek z serii: Żydzi ukrywający się po „aryjskiej stronie”

Ślady Zagłady w kulturze polskiej: szafa

Szafa była jedną z wielu możliwych kryjówek, w jakich Żydzi szukali schronienia. Ich historie każą myśleć o konkretnych doświadczeniach, ale także o miejscu, które zajmuje w polskiej pamięci. Przeczytaj o przejawach trwałej obecności Zagłady w kulturze polskiej.

Józef Jarosz zagląda do kryjówki Żydów z czasów Zagłady

Zachowane kryjówki Żydów w Polsce

Do dziś zachowały się już nieliczne kryjówki Żydów z czasów Zagłady. Większość takich miejsc, m.in. skrytek, strychów, piwnic, ziemianek, czy wiejskich domów, już nie istnieje. Przeczytaj historie wybranych kryjówek w Polsce, które mimo upływu kilkudziesięciu lat przetrwały.

Wejście do kryjówki Żydów z czasów Zagłady na cmentarzu żydowskim

Architektura kryjówek Żydów: aktualne badania

Problematyka ukrywania się Żydów pojawiała się przez dziesięciolecia w rozmaitych kontekstach badawczych, lecz o architekturze samych kryjówek pisano niewiele. Przeczytaj o trwających badaniach zachowanych tego typu miejsc, m.in. kryjówki w dębie „Józef”.