Estera Spiegel (Ester Gur-Arie) - Ocalona

Estera Spiegel urodziła się w Chorzowie 30 grudnia 1935 r. Jej ojciec Abram Spiegel (ur. w 1908 r.) był właścicielem fabryki – nawijalni nici w Chorzowie, a matka Lea (ur. w 1915 r., z domu Pergericht) prowadziła sklep galanteryjny. Estera miała młodszą siostrę Ciporę (ur. w 1937 r.). W domu mówiło się w dwóch językach – po niemiecku i po polsku.

Abram był wysokiej rangi oficerem rezerwy Wojska Polskiego. Po wkroczeniu Niemiec do Polski w 1939 r. ukrył się przed wojskami okupanta. Pojechał z Esterą do rodziny w Wolbromiu (okolice Krakowa). Lea i Cipora zostały w Chorzowie. Fabryka i sklep Spieglów zostały niebawem zarekwirowane, a na Leę nałożono areszt domowy. Gdy ją zwolniono, razem z Ciporą dołączyła do Abrama i Estery. Po kilku miesiącach wszyscy razem przenieśli się do Sosnowca. Abram znalazł tam pracę w warsztacie samochodowym.

W 1942 r. na przedmieściach Sosnowca, w dzielnicy Środula, utworzono getto. Spieglowie musieli się tam przenieść. Abram podjął pracę kierowcy ciężarówki wywożącej śmieci poza getto. Leę skierowano do pracy w fabryce „Gorecki” znajdującej się po „stronie aryjskiej”.

Dwie dziewczynki, Estera i Cipora, większość dnia spędzały same, przez co narażone były na wiele niebezpieczeństw. Kilkakrotnie udało im się uniknąć akcji-łapanek skierowanych przeciwko dzieciom. W 1943 r., gdy sytuacja stawała się coraz bardziej niebezpieczna, rodzice postanowili ukryć córki poza gettem. Poprosili o pomoc znajomą Polkę, Agnieszkę Kaniutową.

Abram wywiózł dziewczynki w pojemnikach na śmieci do fabryki, w której pracowała Lea. Kaniutowa zabrała je stamtąd i zaprowadziła do siebie. Początkowo dzieci zostały ukryte w piwnicy na węgiel. Opiekowano się nimi, dostawały jedzenie. Kiedy stan zdrowia dziewczynek pogorszył się, przeniesiono je do domu.

Pani Kaniutowa utleniła czarne włosy Estery, żeby „poprawić” jej wygląd. Ryzyko dekonspiracji było jednak na tyle wysokie, że pani Kaniutowa postanowiła przenieść Esterę do domu brata Augustyna Kansy, który wraz z żoną i córką Marią mieszkał na przedmieściach Chorzowa i prowadził sklep spożywczy.

Esterę otoczono tam serdeczną opieką. Nazywano ją Elżunią i przedstawiano jako sierotę. Dziewczynką opiekowała się głównie Maria, która zaręczona była z żołnierzem Wermachtu, Niemcem o nazwisku Kałuża. Na Śląsku było wiele polsko-niemieckich małżeństw. Mężczyzna często przychodził do domu, ale nie wiedział o żydowskim pochodzeniu dziewczynki. Maria nie chciała mu go zdradzić.

Wkrótce młodzi wzięli ślub i Kałuża wprowadził się do Kansów. Wtedy Maria zaczęła obawiać się, że tożsamość dziecka wyjdzie na jaw. Zawiozła więc Esterę do znajomego chłopa we wsi Sadów, znów przedstawiając ją jako polską sierotę. Chłop potrzebował pomocy w gospodarstwie, więc przyjął dziewczynkę do siebie.

Maria odwiedzała Esterę. W czasie wizyt tleniła jej włosy, gdy było trzeba prowadziła do dentysty lub lekarza. Na święta zabierała ją do domu. Nie zdawała sobie jednak sprawy, jak bardzo dziewczynka tam cierpiała. Chłop był pijakiem – bił ją i swoją żonę, gdy ta stawała w obronie Estery.

W czasie kolejnych odwiedzin,  już w 1944 r., Maria znalazła Esterę chorą, zawszoną, w opłakanym stanie. Zabrała ją ze sobą. Pod nieobecność męża Marii, dziewczynka przebywała u Kansów, w pozostałe dni u krewnych rodziny mieszkających w okolicy, świadomych żydowskiego pochodzenia Estery. Tak dziewczynka doczekała wkroczenia Sowietów w styczniu 1945 r.

Jednocześnie siostra Estery, Cipora ukrywała się u zamożnej rodziny Volksdeutchów w Cieszynie, gdzie została skierowana przez Agnieszkę Kaniut. Agnieszka przedstawiła im dziecko jako polską sierotę. Cipora przeżyła tam do końca wojny.

W okresie likwidacji getta w Sosnowcu w 1943 r. rodzice Estery zostali wywiezieni do dwóch różnych obozów pracy na terenie Niemiec. Lea powróciła z obozu i odnalazła córki. Razem zamieszkały w Chorzowie w ich dawnym mieszkaniu, które udało im się odzyskać. Po kilku miesiącach poszukiwań męża, Lea dowiedziała się, że Abram zmarł z wycieńczenia kilka dni przed wyzwoleniem obozu przez Amerykanów w maju 1945 r.

W Chorzowie uratowało się bardzo niewielu Żydów. Z całej rodziny Abrama ocalał jedynie jego bratanek, którego ukrywał były szofer Abrama. Z rodziny matki nie ocalał nikt.

W ciągu 1946 r. w Chorzowie powtarzały się napady na ocalonych. Matka postanowiła opuścić Polskę i pojechać do Ameryki, gdzie mieszkali jej krewni. Z pomocą Jointu i Agencji Żydowskiej, Lea wraz z córkami wyjechały do Pragi, a następnie do Niemiec. Nie dotarły do Ameryki. Agencja Żydowska zorganizowała dziewczynkom brytyjskie certyfikaty zezwalające na przyjazd do Palestyny w ramach „Aliat hanoar”. Certyfikaty zostały wydane na fałszywe nazwiska i tak 28 lipca 1947 r. obie siostry przybyły do Palestyny i zostały umieszczone w szkole z internatem w Petach Tikva. Estera przebywała później w Kibucu Jawne.

Lea dołączyła do córek rok później i razem zamieszkały w Jaffo. Ze względu na trudną sytuację materialną, Estera musiała pójść do pracy. Uczyła się w wieczorowej szkole handlowej. W 1955 r. wyszła za mąż za Dawida (Schwartzbarb) Gur-Arie, który przeżył getto łódzkie i obozy. Przyjechał do Palestyny w 1945 r. Był urzędnikiem. Zmarł w 1987 r. Lea zmarła w 2006 r.

Estera utrzymywała kontakt  z Marią Kałużą do jej śmierci w 2000 r., później także z jej krewnymi. Rodziny odwiedzały się wzajemnie. Estera bardzo pomogła Marii i jej mężowi w okresie PRL-u. Dowiedziawszy się, że małżeństwo zostało uznane za niemieckie i aresztowane, drogą dyplomatyczną złożyła oświadczenie o zasługach Marii, by zostali uwolnieni.

Estera pracowała do emerytury w 2007 r. Od wielu lat jest aktywną członkinią stowarzyszenia ocalonych ze Śląska. Ma córkę i syna, sześciu wnuków, dwóch prawnuków. Jej siostra Cipora Klang ma dwoje dzieci i sześciu wnuków.

Na wniosek Estery i Cipory Instytut Yad Vashem przyznał Agnieszce Kaniut i Marii Kansy-Kałuży tytuły Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Honorowe medale i dyplomy odebrali córka i syn Marii. W uroczystości w Warszawie w synagodze Nożyków 31 sierpnia 2012 r. wzięły udział uratowane Estera i Cipora oraz ich rodziny.

Opracowano na podstawie wywiadu z Ester Gur-Arie przeprowadzonego przez Jadwigę Rytlową i Janinę Goldhar w Izraelu w kwietniu 2013 r.