Szwed Józef

powiększ mapę

Audio

8 audio

Relacja Janiny Zajączkowskiej

Janina Zajączkowska, urodziłam się 2 kwietnia 1923 roku na Wołyniu - miejscowość Andresówka, powiat Włodzimierz. Tam się wychowywałam i ukończyłam szkołę podstawową. Mama Katarzyna z Maciejewskich, ojciec Andrzej.

Ojciec był bardzo uczuciowy. Biedny, pochodził gdzieś z Wysokiego. Przyjechał do Włodzimierza, bieda była po pierwszej wojnie światowej. Pojechał brat jeden jego, ich czterech było, a później jego zabrali do Ameryki, do New Yorku. Forsę zarobił, przyjechał, ożenił się, już dwoje dzieci było. Namawiał matkę, żeby jechała do Ameryki, a matka: „Nie! Za skarby świata, tam trzeba ile jechać tym oceanem. Na co? Jedź ty.” Pojechał. 3 lata nie było żadnej wiadomości.

[Pytałam jej]: „Nie bałaś się, że ojciec mógł nie przyjechać, i z tymi dziećmi byś była?”, a ona mówi: „Do dwóch lat myślałam, że on przyjedzie, a później to wyglądałam go.”

Opowiadała moment, jak kiedyś wyszła na drogę, patrzy, drogą od koszar jedzie jakaś dorożka: „Obserwuję tą dorożkę, kto tam jedzie, kto tam jedzie...” [Dorożka] zakręca na podwórze, wychodzi ojciec. [Matka] nie poznaje go: „Biały szalik, ładna jesionka, lakierki buty. Nie poznaję.” Ojciec nie wrócił już do Ameryki. Tam bracia [jego] poumierali.

Przywiózł trochę dolarów i na Andresówce kupił posiadłość. Dobry był gospodarz, na wzór amerykański. Miał służbę. Dzieci się rodziły... dwanaścioro nas było, wyżyło siedem, [reszta] poumierała na choroby, utopiło się dwóch. 

Wojna

Ojciec miał gospodarkę, ziemię. Wychowywałam się na Andresówce i wojna mnie zastała na Andresówce. W 1939 roku przyszli do nas Rosjanie... Myśmy sąsiadowali z osadą wojskową, gdzie niegdyś marszałek Piłsudski dał ziemię tym, co wojowali w pierwszej wojnie światowej. Wywieźli ich [sąsiadów] na Syberię. Później zaczęli wywozić rozbite rodziny.

Ojciec wywiad jakiś dostał od Ukraińca, że my jesteśmy na liście do wywózki do Rosji. Zaczął robić nam walonki. Trzy siostry cioteczne już pojechały, były żonami tych osadników. Dostaliśmy wiadomość [od nich], że żyją. Mówili: „Jakbyście się wybierali do nas, to proszę walonki sobie przyszykować i słoninę.” Ojciec zaczął się przygotowywać, bo zarzucali [mu], że jest kułakiem. Mieliśmy już nawet datę wyjazdu, to miało być 29 czerwca 1941 roku. Wojna wypadła, Niemcy napadli 22 w czerwcu. To nas uratowało.

Niemcy, jak objęli władzę, zaczęła się z Żydami znowu sprawa, zaczęli te gwiazdy nosić z tyłu na płaszczach. Ponieważ ojciec miał magazyn, wynajmował tym Żydom. Biedny Żyd Moszek się nazywał, miał dużo dzieci i on, jak jarmarki były, wynajął magazyn.

Myśmy sąsiadowali z Ukraińcami. I teraz my dowiadujemy się, że Niemcy napadli. Całą noc była strzelanina, ludzie uciekają, w powietrzu wojna, widzimy samoloty nad nami. Przylecieli Ruscy lotnicy i pytają się: „Kuda ta nasza pitowky?”

Jak Niemcy już u nas byli, to ci Żydzi [Moszek] w dalszym ciągu do nas przychodzili. [A potem] pogrom żydostwa. Już były pogłoski, już mówili, że w Piatydyniach Żydzi kopią doły duże i że tam będą morderstwa się odbywać, że tych Żydów tam będą zabijać.

Któregoś dnia zaczęli Żydów wywozić. A u nas taka rodzina była żydowska. Wtedy, jak ten pogrom był, to oni nie zdążyli do nas uciec. Widocznie ich wybili. Okres po pogromie... wszystko uciekało, chowało się. I do nas wpadali. Ojciec znał ich, dał bułkę, chleba, słoniny: „Bierzcie i idźcie, bo my się boimy.” [Albo] jak do nas moja koleżanka przyszła, a u sąsiadów pies zaszczekał, to ja ją prędziutko zagadywałam, bo u nas Żyd był gdzieś... przyszedł, chciał się najeść. Matka już mu przez okno wyrzuciła, dała też węzełek i kazała, żeby uciekać w kierunku Rosji.

Później z drugiej strony Włodzimierza, tam miałem cioteczną siostrę i myśmy się dowiedzieli, że jakaś banda ukraińska na nich napadła. Ojciec wywiad przeprowadził [z] nami, że trzeba uważać, bo Ukraińcy bandę mają, będą napadać. 

Żydzi

Z Żydami było różnie. W mieście Lakryc był, taki Żyd bogaty, zboże skupował. Ojciec do tego Icka Lakryca osobiście rozmawiał. Inteligentny Żyd. Na wiosnę brak było zboża już ojcu, to szedł do Lakryca. „Ile panu dać, panie Szwed?” I już dla niego było zboże czyściutkie, ładne. Zawsze kontakty z Żydami były.

U nas na podwórzu Żydzi, Jojna Icek, Lejba ich tam było czworo, przyjeżdżali. Weszli wszędzie. Już mama czasami narzekała, że tak się tu plączą. Ojciec zawsze ich w dobrym świetle mamie wytłumaczył. Także Moszek przychodził, modlił się tylko, najadł. Matka mu nie żałowała ani mleka, ani chleba, także oni taki przytułek mieli u ojca. I później musiał zginąć za nich. Żyłby. Bomba upadała gdzieś tam...

Żniwa już były. Żyd, co przedtem ojciec [mu] magazyn [wynajmował], miał ze sześcioro dzieci. Synowie [jego] przychodzili na wiśnie, na mleko, pomogli we żniwa robić. [Raz] nie przyszli. Ale jak nastąpił pierwszy pogrom, wtedy właśnie oni zaczęli uciekać. Po wsiach gdzieś chcieli się przechować. Później się wszystko uspokoiło. [Mój] ojciec ich odprawiał, dawał im wszystko, tylko żeby uciekali, bo wiedzą, co nas czeka. Nie wolno było zatrzymywać. Były różne sprawy...

Taka Motlowa była, pamiętam. Ona w czasie strzelaniny jakoś się wydostała, bo była na samym wierzchu i przyszła do mojej ciotki. Ciotka mówi, żeby ona wyszła, bo się boi. Odprowadziła ją. Ale [Żydówka] dostała jakiegoś zamieszania umysłu, widziała, że rodzina cała jest już zastrzelona. Poszła do żandarmerii niemieckiej, żeby ją zastrzelili.

Myśmy coraz więcej ludzi mieli. Front się zbliżał rosyjski. Ojciec już nam zapewnił [bezpieczeństwo], we Włodzimierzu już żeśmy zamieszkali. Myśmy wzięli tam jedną krowę i świnię, żeby z czego było żyć, [bo] tutaj spalą, zniszczą. Pewnej niedzieli pamiętam z kościoła wychodzę z ojcem, ludzie uciekają z Andresówki. Wtedy już myśmy, zdaje się, mieli Żydów w schronie.

Po tych pogromach, jeszcze nie było napadu na Andresówkę, ojciec potrzebował [jakieś] chemiczne rzeczy. Podjeżdżał pod gietto i Żydzi przynosili, co trzeba było. I zaznakomił się z jakimś Żydem chemikiem, Wapniarskim. Na początku nie wolno było się nawet zbliżać [do getta], ale później dziury robił. Podjeżdżał, tam z kimś się umówił. Przynieśli do kuzyna, Sokołowski się nazywał, jak mi trzeba było jakieś palto czy buty, to do niego przynosili z gietta.

Znałam tych Żydów, tych Moszków, tych dzieci, a później byłam zdziwiona, skąd ojciec tych Wapniarskich [wziął]. [Wapniarski] mu dał trochę pieniędzy, bo ojciec musiał ich żywić, chować. Schrony to już ojciec pokrywał wszystko. Bo ich trzeba było tylko chować i patrzeć na nich. Czy on o swoim życiu myślał, czy on o swoich dzieciach? Tak tymi Żydami się zajął. Nie wiem, co oni mu obiecali, czy co? Nic nie wiem, bo on nigdy nie prowadził żadnej... my nie mieli okazji nawet [do] dyskusji.

Podjechali [ojciec z braćmi] w umówione miejsce, powrzucali ich do półkoszka, nakryli ich jakimiś łachami i przywieźli. Ja nie byłam, bo ja już wtedy do Włodzimierza uciekłam. Tylko na dzień przyjeżdżaliśmy [do Andresówki], bo to były żniwa.

Ojciec przechował go. Nie wiedziałam, bo dzieci nie muszą widzieć. Później dopiero się dowiedziałam. [Ojciec] przywiózł ich z gietta na Andresówkę i później cały czas tam się nimi opiekował.  

Pierwsza kryjówka

Pierwsza [kryjówka] pod kopcem [z] ziemniakami [była]. Pod spodem było wykopane i z kuchenki letniej wyjście było. Jak się świnie miało, to tam parnik stał, taka letnia kuchnia. W nocy oni wychodzili, bo Władek [brat] z brygadą swoich kolegów zawsze tam byli. Także oni mieli osłonę. Władek ich karmił i gdzie, co trzeba było, załatwiał z kolegami. Studnia była niedaleko i do tej studni spuszczało się jedzenie w wiadrze na odpowiednią wysokość.

Oni mieli tutaj powietrze do studni. Opowiadała mi pani Wapniarska, ta Żydówka, że ona miała jakiś bagnet. Obsunęła się ziemia, oni się zaczęli dusić, więc ona ten bagnet miała i zaczęła wiercić, wiercić i chwyciło powietrze. Raz tu się uratowali pod tymi ziemniakami, a później drugi raz znowu...

Druga kryjówka

Później jak zaczęli kopać [schron] za stodołą, to wszystkie dzieci musiały wyjść i pomagać. Jak już ten schron robili, to [ktoś] powiedział, że Szwed przechowuje Żydów pod kopcem. To doszło do mojego najstarszego brata. Ktoś dla postrachu powiedział, bo może żal.

6 osób było: małżeństwo, brat Wapniarskiej i czworo dzieci. U nas 6 osób... chyba 6. Zaraz, ile dzieci? Jan, Jankiel... Regina. Ona po polsku mówiła.

Przywieźli do tego schronu [jedzenie]. Poza tym Władek krowy doił. Oni tam mieli wszystko. Z życiem to oni mieli bardzo dobrze. Obiecywali [ojcu]: „Panie Szwed, po wojnie to, o jej, co mu tam nie kupią, co oni tam nie zrobią.”

W nocy sobie wychodzili i dzieci wychodziły, powietrza trochę, ale w dzień, jak myśmy przyjeżdżali, to tam siedzieli już w tym ukopie. Bieliznę ich brałam do kotła i gotowałam, żeby wszy pozabijać. 

Sytuacje zagrożenia

Później banda ukraińska podeszła. Toż wtedy ja nie wiem, co nas uratowało. Żydzi byli już w nowym schronie za stodołą.
Z Niemcami mieli jakiś kontakt, ta partyzantka [ukraińska].

Pewnego dnia, wtedy ojciec też przyjechał do Włodzimierza, poszliśmy do kościoła. Wracamy - pogrom. Banda ukraińska napadła. Uciekamy. Wyszliśmy za koszary z ojcem, co się dzieje? Ojciec zobaczył, że już strzelają, że od koszar zaszli, ludzie padają na drodze. Ojciec wrócił do koszar, gdzie myśmy zamieszkali, wziął konie, braci i pojechali. Szybciutko na Andresówkę jedzie. Ludzie mówią: „Panie Szwed, gdzie pan jedzie? Tu napadają, już biją, strzelają.” Trupy zabierali na naszym podwórzu, 9 osób było, dzieci [miały] porozbijane głowy. A ci Żydzi w schronie siedzieli, nie wiedzieli nic o tym wszystkim.

Ja jak się dowiedziałam, to pierwsze usiadłam na rower i do kościoła pojechałam, klęczałam i płakałam. Babiniec był, baby patrzą, że ja tak płaczę, a ja im nie chcę nic mówić, co mnie tu boli. Popłoch był straszny, bo koniec będzie z nami. Jakoś to wszystko się ulokowało, że tę ziemię wywieźli.

Ojciec, jak tam przyjechał, myślał, że wszystko się spali. Jak już będą mordować, to i spalą tą stodołę. Jakby stodoła się paliła, to ci Żydzi by się wydusili w tym schronie.
Paliła się cała Andresówka, a u nas się nie spaliło. Nie wiadomo, co było przyczyną. Wiedziałam tylko, co mi mówili, że tam matka jakaś dziecko miała w prześcieradle na plecach. Przestrzelili jej piersi, a to dziecko wyszło z tego prześcieradła. Mróz był wtedy już, i to dziecko umarzło. To były nie do opowiedzenia te morderstwa. Rano prawdopodobnie wzięli konie i zbierali trupów. Mówił mi brat, że 9 osób było w tym dzieci na naszym podwórzu, a Żydzi się uratowali.

[Później] Ojciec [Żydów] do Bilina zawiózł. Przez Prypeć się dostali do Kijowa i przeżyli, a ojciec... wtedy nalot był i ojca zabili.

Izbica

Ja już tam nie powróciłam [do Andresówki]. Trzeba było uciekać do Bilina, bo tam cała obrona [była]. Siostra [mojego przyszłego] męża mnie namawia: „Jedźmy do Izbicy.” Mój brat załatwił w Arbaitsamcie, tam miał [znajomą] Ukrainkę, Lena się nazywała, kartę, przejazd przez Bug. Już front się zbliżał. Wyjechałam [zanim] napadali.

Myśmy przyjechali do Izbicy. Za dwa tygodnie przyjeżdża mój ojciec i mówi: „Słuchaj, chyba ja też przyjadę, biorę mamę i dwóch synów, bo ci starsi to pouciekali do partyzantki, a ci dwaj przyjadą tutaj do Izbicy.” Poszedł, mieszkanie jakieś znalazł, Twarda Góra, czy jak ona się nazywała, nad Wieprzem, i mówi: „Czekaj, ja tu przyjadę z mamą i z rodziną...” I pojechał.

To było gdzieś w lutym w 1945 roku chyba... Pojechał. Wyglądam, wyglądam, nic nie widzę. Wychodzę na stację, bo coś ludu dużo, pytam: „Co się dzieje?” A to już, mówią, na Bielin napadli, Włodzimierz zajęty. Przyszłam do domu. Nas tam przygarnęli 9 osób, pokój jeden mieliśmy. Ojciec ma przyjechać, nie ma go, nie ma. Jak ja poszłam na tą stację i wywiad przeprowadziłam, jeszcze wtedy ojciec żył. Nie wiedziałam o [jego] śmierci. Wróciłam [do domu], zaczęłam płakać: „Słuchajcie, jutro jadę do Hrubieszowa. Muszę pojechać, bo nie wiem, dlaczego ojciec nie przyjeżdża.”

Młoda dziewczyna byłam. Nie miałam ani żadnego dokumentu, żadnego świstka, żebym się [mogła] czymś wylegitymować. A kogo złapią, zaraz do roboty. Nawet języka niemieckiego nie znałam.
 

Jadę do Hrubieszowa, jakaś łapanka była w Zamościu. Ludzie wysiadali z wagonu i ja z tymi ludźmi. Przeszłam, nikt mi się nie zapytał. Blondynką byłam, a prawdopodobnie, że Niemki to są przeważnie blondynki. Przesiadka znowu, i znowu kogoś łapią, i znowu taka eskorta stoi Niemców. Jest pociąg, przesiadka, na Hrubieszów jadę.

Przyjeżdżam do Hrubieszowa, wysiadam, znowu łapanka. A tam mnie kolega ze szkoły spotkał i zaczął krzyczeć: „Janka, czy ty wiesz, że twój ojciec nie żyje?” Stanęłam ja wryta. „Józek chyba też nie żyje, bo ciężko ranny był!” Wtedy to mi było wszystko jedno. Jak mnie Niemcy wezmą i zastrzelą, to niech mnie tu strzelają. Przeszłam do stacji, nikt mnie nie ruszył, nie zapytał się, ani ausweiss żeby dać, czy że gdzieś pracuję czy coś, nic. Siadłam w krzaki i płaczę! Na drugi dzień do pociągu. Tylko żałobę sobie założyłam i na stację poszłam.

Strach

Cały czas, cały czas... człowiek się trząsł.
To wystarczy, jak myśmy się dowiedzieli, że już wiedzą, że my, że Szwed ukrywa Żydów. Wtedy to my pozamierali, co będzie dalej, co będzie dalej? Ale tam ten schron... A później wszystko się szybko działo, bo ten schron, Bielin i już front, bo Ruscy już coraz bliżej. Pomogło, że front się ruszył i Ukraińcy już nie mogli grasować.

Mój ojciec ryzykował całą rodziną. Dlaczego on to zrobił? Bo myśmy nie wiedzieli, co nas czeka. Także myśmy musieli się z tym zgodzić, że ci ludzie... przecież ja nie mogłam znieść, patrzyłam na tych Żydów, jak oni mieli te gwiazdy z tyłu. Już mnie serce bolało, a później jeszcze ten pogrom...

Tam były rodziny, tylko że oni widocznie tych Żydów wykorzystywali czy coś, i ktoś też przyskarżył. To nawet dzieci, które już byli na swoim chlebie Niemcy zabrali, wystrzelali wszystkich. Ale jak tam było? Kto ich przyskarżył? Tam taki pijak był, to może przy wódce... Później jeszcze było morderstwo we Włodzimierzu. Matka z córką, ekstra córkę miała i ona z Niemcami gdzieś tam sobie pozwalała, prawdopodobnie, że ona miała Żydów, że ona przechowywała. Później, jak ją zabili, myśmy dochodzili, co mogło być powodem? Na jakim tle? Czy ona może coś tam ich wydała? 

Zamość

Do Zamościa, przyjechała do mnie ciocia, ojca mojego siostra, krowę tam sobie gdzieś zabrała z Włodzimierza i z tą krową przyjechała. Później granicę zrobili, to ja z tą ciotką pojechałam na czarną granicę. Chciałyśmy przejść przez Bug. Warta nas złapała ruska. Zapędzili nas do jakiegoś domu, ciotkę osobno, mnie osobno. Później, jak my tam pojechali, to ja już uzgodniłam z mamą, że będą opisywać te karty ewokacyjne, że ona już przyjedzie na tą stronę. Mogli nas wtedy aresztować, bo myśmy mówiły, że jedziemy do rodziny i już tu nie wracamy, a myśmy wrócili, bo ciotka miała tą krowę.

Wracaliśmy do Zamościa. Po jakimś czasie, po roku czy ileś, matka wszystko załatwiła, bo powiedzieli „ziemie odzyskane”. Teraz to tam [we Włodzimierzu] puszcza jest. W zeszłym roku jeździłam, to oni nie uprawiają tych ziem.

Medal

Jeszcze mąż żył, jak myśmy dostali ten medal.

Mi nikt nie wręczał, tylko pismo dostałam z Yad Vashem. Ucieszyłam się wtedy, kiedy gotówkę dostaliśmy, dostajemy systematycznie. To było ważne dla mnie, bo myśmy nie mieli życia żadnego. Później dopiero, jak rodzice już przyjechali, jak mama przyjechała na ziemie kaszubskie, co nam dali tam. To ja, jak już w Gdańsku byłam, to zapisałam się do szkoły średniej. Zapisałam się, ale to do skutku nie doszło.

Płakałam, bo ojciec powinien to mieć, a ojciec nie doczekał się. Ich uratował tyle. To było wielkie poświęcenie mojego ojca. Ale my żalu nie mieliśmy do ojca, bo myśmy uważali, że jesteśmy też na stracenie, ręce do góry i wola boska. Nikt nie myślał, nie radował się, nie cieszył, nie płakał, nie rozpaczał, tylko czekał, co dalej będzie. Tą myślą żyliśmy.

Kontakty

Regina była w zeszłym roku tu u mnie, do Lublina przyjechała. Była lekarzem i w Krakowie mieszkała, wyszła za mąż. W Kanadzie jest. A ja nawet nie wiem jej adresu, bo nie zapytałam się jej.

Relacja pochodzi ze zbiorów Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie; została zarejestrowana w ramach projektu "Światła w ciemności - Sprawiedliwi wśród Narodów Świata"

Bibliografia

  • Dąbrowska Anna red., Światła w ciemności. Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Relacje
  • Czajkowski Tomasz, Wywiad z Janiną Zajączkowską z d. Szwed, Lublin 1.01.2007