Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką

Redakcja/Editorial Staff, English translation: Andrew Rajcher, 20 marca 2022
24 marca 2022 r. po raz piąty obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Święto to związane jest z tragicznym losem rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nich Żydów we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie, którzy w 1944 r., w wyniku donosu, zostali zamordowani przez Niemców. W tym roku mija 78 lat od tego wydarzenia. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN upamiętnia Polaków ratujących Żydów podczas Zagłady na portalu Polscy Sprawiedliwi, gdzie udostępniamy niemal 1000 historii pomocy, szczegółowo omawiając zróżnicowanie postaw społeczeństwa polskiego wobec Żydów podczas Zagłady. Zobacz, co przygotowaliśmy z okazji tegorocznego Dnia Pamięci – przeczytaj nowe treści na portalu Polscy Sprawiedliwi, weź udział w pierwszym spotkaniu online z cyklu dyskusji o Sprawiedliwych.

„W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów” – czytamy we wstępie do Ustawy, podpisanej przez Prezydenta RP.

Święto państwowe, którego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali pomocy Żydom podczas niemieckiej okupacji (1939–1945), ustanowione zostało z inicjatywy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w 2018 roku.

Data wybrana na dzień obchodów nawiązuje do tragicznej historii Józefa i Wiktorii Ulmów, ich szóstki dzieci oraz ośmiorga Żydów, których Ulmowie przez niemal dwa lata ukrywali na poddaszu swojego domu we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie. Wśród ukrywających się byli Saul Goldman i jego czterej synowie o nieznanych imionach (w Łańcucie nazywano ich Szallami), a także dwie córki oraz wnuczka Chaima Goldmana z Markowej – Lea (Layca) Didner z córką o nieznanym imieniu i Genia (Gołda) Grünfeld.

78 lat temu, 24 marca 1944 r., Niemcy zamordowali rodzinę Ulmów i ukrywających się w ich domu Żydów. Do zbrodni doszło w następstwie rewizji, która prawdopodobnie była wynikiem donosu złożonego przez polskiego „granatowego” policjanta.

Obchody Dnia Pamięci w 2022 roku: opracowanie o pomocy w Ukrainie, historia zbrodni w Słonimie, dyskusja w Muzeum

„Przed egzekucją ofiarom kazano rozebrać się. Ksiądz [Adam] Sztark spełnił rozkaz, natomiast siostry [Ewa i Marta] się ociągały, krępując się. Wówczas ksiądz […] powiedział: »Pana Jezusa też obnażono« […]”, relacjonowała po latach świadkini wydarzeń z 19 grudnia 1942 r., Zofia Poczebyt.

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN upamiętnia Polaków ratujących Żydów podczas Zagłady na portalu Polscy Sprawiedliwi, gdzie udostępniamy niemal 1000 historii pomocy, szczegółowo omawiając zróżnicowanie postaw wobec Żydów podczas Zagłady. Co roku z okazji Narodowego Dnia Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką przybliżamy historie Polek i Polaków, których dotknęła najcięższa z niemieckich represji – kara śmierci za pomoc Żydom.


Grafika z okazji Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką; widoczne zdjęcia przedstawiające Wiktorię i Józefa Ulmów


W tym roku – w obliczu wojny w Ukrainie – szczególną uwagę zwracamy na historie Polek i Polaków udzielających pomocy Żydom na ziemiach, które dziś znajdują się na terytorium Ukrainy. W specjalnym opracowaniu omawiamy zjawisko pomocy udzielanej w Ukrainie [premiera 24 marca], uwzględniając zróżnicowanie postaw przedstawicieli różnych narodowości i grup etnicznych wobec Zagłady. Jej symbolem na tym terenie stał się Babi Jar – wąwóz w Kijowie, miejsce masowych egzekucji w latach 1941–1943. Kilka tygodni temu, w lutym 2022 r., zostało ono zbombardowane podczas rosyjskiej inwazji. Prezydent Ukrainy Wołodymir Zełenski napisał wtedy na Twitterze: 

„Do świata: jaki jest sens mówienia przez 80 lat »nigdy więcej [wojny]«, jeśli świat milczy, gdy bomba spada na to samo miejsce, w którym znajduje się Babi Jar? [Jest] co najmniej 5 zabitych. Historia się powtarza...”.

Nawiązując do zbliżającej się 80. rocznicy zbrodni w Słonimie na Polesiu (dzisiaj w Białorusi), uzupełniliśmy katalog historii Polaków zamordowanych za pomoc Żydom o historię ks. Adama Sztarka i współpracujących z nim ss. Ewy (Bogumiły Noiszewskiej) i Marty (Kazimiery Wołowskiej) [premiera 24 marca], którzy zginęli z rąk Niemców w grudniu 1942 roku.

Ponadto, w przededniu Dnia Pamięci, zapraszamy na pierwsze spotkanie z cyklu dyskusji o polskich Sprawiedliwych. Porozmawiamy o tym, kim byli Sprawiedliwi, co się stało z ich dziedzictwem i kto dziś zasługuje na to miano. W pierwszej dyskusji online, która ukaże ten temat z perspektywy historycznej, udział wezmą dr Agnieszka Haska z Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFIS PAN, Ewa Juńczyk-Ziomecka z Fundacji Edukacyjnej Jana Karskiego i dr Bartłomiej Krupa z Instytutu Badań Literackich PAN. Spotkanie poprowadzi dr Michał Trębacz, kierownik Działu Naukowego w Muzeum POLIN. Tansmisja odbędzie się 23 marca o godz. 19.30 na Facebooku Muzeum POLIN



Oficjalne obchody Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką organizuje w dniach 22–24 marca Muzeum Polaków ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej, w programie m.in. złożenie kwiatów i zniczy przed pomnikiem rodziny Ulmów w Sadzie Pamięci, koncert poświęcony polskim Sprawiedliwym wśród Narodów Świata, a także zbiórka na rzecz Ukrainy.


Przeczytaj więcej