Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów

Klara Jackl / English translation: Andrew Rajcher, 20 marca 2019
24 marca 2019 r. po raz drugi obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Święto to związane jest z tragicznym losem rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nich Żydów we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie, którzy w 1944 roku, w wyniku donosu, zostali zamordowani przez Niemców. W tym roku mija 75 lat od tych wydarzeń. Poznaj ich historię i zobacz tegoroczny program obchodów Dnia Pamięci.

W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów.

– czytamy we wstępie do Ustawy, podpisanej przez Prezydenta RP.

Święto państwowe, którego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji, ustanowione zostało z inicjatywy Prezydenta RP Andrzeja Dudy w 2018 roku.

Data wybrana na dzień obchodów nawiązuje do tragicznej historii Józefa i Wiktorii Ulmów, ich szóstki dzieci oraz ośmiorga Żydów, których Ulmowie przez niemal dwa lata ukrywali na poddaszu swojego domu w Markowej. Wśród ukrywających się byli Saul Goldman, który przed wojną był znanym w okolicy handlarzem bydła, i jego czterej synowie o nieznanych imionach (w Łańcucie nazywano ich Szallami). Wkrótce do kryjówki dołączyły także dwie córki oraz wnuczka Chaima Goldmana z Markowej – Lea (Layca) Didner z córką o nieznanym imieniu i Genia (Gołda) Grünfeld.

Dokładnie 75 lat temu, 24 marca 1944 r., Niemcy zamordowali polską rodzinę i ukrywających się Żydów. Egzekucja, którą przeprowadzono w następstwie rewizji, przed domem Ulmów, była wynikiem donosu granatowego policjanta. 


Czytaj historię rodziny Ulmów i innych Polaków ratujących Żydów »


Tegoroczne oficjalne obchody Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką odbędą się m.in. w Warszawie, Gdańsku, Rzeszowie, a także w Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej. Muzeum POLIN upamiętnia ratujących w ramach projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci”. Na portalu www.sprawiedliwi.org.pl udostępnionych jest niemal 1000 historii pomocy Żydom w czasie Zagłady. W związku z 75. rocznicą zbrodni w Markowej, użytkownikom portalu przybliżone zostaną ta i inne, także te tragiczne, historie Polaków, którzy podczas wojny ratowali Żydów.

Uroczystości państwowe 24 marca 2019 r. odbywać się będą w Warszawie przy Grobie Nieznanego Żołnierza oraz w siedzibie Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, gdzie odsłonięta zostanie tablica pamiątkowa oraz przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej wystawa „Siostry, (…) matkami żydowskich dzieci. Siostry Franciszkanki Rodziny Maryi wobec zagłady Żydów w czasie II wojny światowej” poświęcona życiu i działalności s. Matyldy Getter, przełożonej zgromadzenia podczas okupacji niemieckiej. 


Czytaj historię siostry Matyldy Getter »


Uroczystości warszawskie organizowane są przez Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, Instytut Pamięci Narodowej i Polskie Towarzystwo Sprawiedliwych wśród Narodów Świata we współpracy ze Zgromadzeniem Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi oraz Pocztą Polską. Organizatorzy obchodów zapraszają także do Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnego IPN w Warszawie na wystawę „Czyny świadczą o człowieku. Polacy udzielający pomocy Żydom podczas Holocaustu na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej”, którą oglądać można od 21 marca do 9 kwietnia.   

Wydarzenia z okazji narodowego święta odbędą się także Muzeum im. Rodziny Ulmów w Markowej, gdzie nastąpi m.in. wręczenie państwowych odznaczeń nadanych Polakom ratującym Żydów przez Prezydenta RP, odsłonięcie tablic z nazwiskami ratujących na Ścianie Pamięci przy Muzeum, a także pokazany zostanie spektakl „Sprawiedliwi. Historia Rodziny Ulmów” w wykonaniu Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie. Więcej »

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką obchodzony będzie także w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku oraz w oddziałach IPN w Rzeszowie i Bydgoszczy. Okolicznościowy spacer edukacyjny w Warszawie planuje także Instytut Pileckiego.

Program obchodów Dnia Pamięci

Poniżej wybrane uroczystości, spotkania i wystawy ku czci Polaków ratujących Żydów podczas Zagłady:

21 marca

  • Wystawa „Czyny świadczą o człowieku. Polacy udzielający pomocy Żydom podczas Holocaustu na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej”, Przystanek Historia – Centrum Edukacyjne IPN w Warszawie, 21 marca – 9 kwietnia 2019. Więcej » 

22 marca

  • Spotkanie „»Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat«: Sprawiedliwy i Ocalony mówią. Spotkanie ze świadkami Zagłady”, IPN Gdańsk. Więcej »
  • Wystawa „»Żegota« – Rada Pomocy Żydom”, Poczta Główna w Bydgoszczy. Więcej »
  • Film „Paszporty Paragwaju, Uniwersytet Gdański, Wydział Filologiczny. Więcej o tym i innych pokazach »
  • Prelekcja historyczna Michała Kalisza z OBBH IPN Rzeszów pt. ,,Rodzina Ulmów - Samarytanie z Markowej”, Sala Kolumnowa Podkarpackiego Urzędu Wojewódzkiego w Rzeszowie. Więcej »
  • Akademia szkolna połączona z rozstrzygnięciem konkursu plastycznego „Rodzina Ulmów z  Markowej. Historia, która inspiruje”, Szkoła Podstawowa im. Sług Bożych Rodziny Ulmów w Markowej. Więcej »

23 marca

  • Premiera reportażu Polskiego Radia Rzeszów „Bejt znaczy dom” i koncert Kwartetu Śląskiego, Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej. Więcej »
  • Wręczenie statuetki „Markowianin Roku”, Centrum Kultury Gminy Markowa. Więcej »

24 marca

  • W ramach uroczystości organizowanych w Warszawie przez Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, Instytut Pamięci Narodowej i Polskie Towarzystwo Sprawiedliwych wśród Narodów Świata we współpracy ze Zgromadzeniem Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi oraz Pocztą Polską odbędzie się msza święta w intencji żyjących i zmarłych Polaków ratujących Żydów, ceremonie przy Grobie Nieznanego Żołnierza oraz w siedzibie Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi: odsłonięcie pamiątkowej tablicy oraz otwarcie wystawy „Siostry, (…) matkami żydowskich dzieci. Siostry Franciszkanki Rodziny Maryi wobec zagłady Żydów w czasie II wojny światowej”, a także prezentacja okolicznościowego znaczka pocztowego.
  • Uroczystość przed pomnikiem Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej w Parku Ocalałych w Łodzi. Więcej »
  • Wystawa „»Żegota« – Rada Pomocy Żydom” i projekcja filmu „Paszporty Paragwaju”, poprzedzona prelekcją historyczną Bartosza Januszewskiego, Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Więcej »
  • Złożenie hołdu Polakom ratującym Żydów przy pomniku Rodziny Ulmów; wręczenie odznaczeń państwowych nadanych przez Prezydenta RP; odsłonięcie tablic z nazwiskami Polaków ratujących Żydów na Ścianie Pamięci, Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej. Więcej »
  • Spektakl „Sprawiedliwi. Historia Rodziny Ulmów”, w wykonaniu Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, budynek Ochotniczej Straży Pożarnej w Markowej. Więcej »
  • Spacer „W ukryciu” po Warszawie śladami historii ratujących i ratowanych organizowany przez Instytut Pileckiego. Więcej »

O wszystkich wydarzeniach związanych z Narodowym Dniem Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką organizowanych przez Instytut Pamięci Narodowej przeczytać można na stronie IPN.