75 lat temu powstał referat terenowy „Żegoty”

Mateusz Szczepaniak / English translation: Andrew Rajcher, 28 czerwca 2018
Prawdopodobnie 1 lipca 1943 r. w ramach struktury Rady Pomocy Żydom „Żegota”, powołanej 4 grudnia 1942 r. przy Delegaturze Rządu RP na Kraj, utworzony został referat terenowy, mający na celu zbieranie kluczowych dla Rady informacji z gett i obozów pracy na terenie Generalnego Gubernatorstwa oraz przekazywanie pomocy znajdującym się w nich Żydom. Na czele referatu stanął Stefan Sendłak (1889–1978) – działacz Polskiej Partii Socjalistycznej, twórca Komitetu Zamojsko-Lubelskiego Niesienia Pomocy Żydom. Utworzona przez niego sieć obejmowała łączników i łączniczki, Polaków i Żydów, z wielu rejonów okupowanej Polski.

Rada Pomocy Żydom „Żegota” niosła pomoc uciekinierom z gett, transportów do ośrodków zagłady, pozostałym przy życiu po akcjach likwidacyjnych prowadzonych przez Niemców w okresie od lipca 1942 do listopada 1943 roku. Początkowo jej działalność ograniczała się do terenu Warszawy i jej okolicy. Niedostateczne środki finansowe oraz trudności organizacyjne uniemożliwiały powstanie filii Rady w innych ośrodkach i na prowincji okupowanej Polski. Dzięki zaangażowaniu środowisk lokalnych i członków warszawskiej „Żegoty” po kilku miesiącach utworzono terenowe komórki – krakowską w marcu 1943 i lwowską prawdopodobne w maju 1943 roku.

Kontakt z pozostałymi regionami utrzymywany był początkowo sporadycznie za pośrednictwem współpracowników delegowanych do miast, w których funkcjonowały jeszcze getta i obozy pracy. Zdobywano informacje o liczbie przebywających tam Żydów, panujących warunkach oraz możliwości nawiązania konspiracyjnych kontaktów. Z inicjatywą i finansowaniem tych wyjazdów występowali zwykle przedstawiciele Żydowskiego Komitetu Narodowego oraz działacze partyjni Bundu (Powszechnej Żydowskiej Partii Robotniczej w Polsce), wchodzący w skład Rady, którzy jednak ze względu na niebezpieczeństwo denuncjacji usiłowali ograniczyć tego typu działalność. Efekty ich pracy, a także wzrost budżetu „Żegoty” do 550 tys. zł w lecie 1943 r., spowodował, że prezydium Rady podjęło decyzję o utworzeniu osobnego referatu terenowego, zwanego także prowincjonalnym.

W protokole z posiedzenia prezydium Rady z 16 sierpnia 1943 r. zapisano [pisownia oryginalna za: T. Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1982, s. 379-380]:

5. Referat terenowy. P. Marek [Ferdynand Arczyński – red.] stwierdza, że wszelkie poczynania z inicjatywy p. Stefana [Sendłaka – red.] są nader pozytywne i cenne dla Rady. Proponuje przyjęcie p. Stefana jako oficjalnego członka komórki organiza[acji] terenowej. P. Marek proponuje, by p. Tadeusza [Sarneckiego – red.] wraz z jego komórką pracy i p. Dionizego związać organizacyjnie z Radą. Wnosi o stworzenie komórki organizacyjno-terenowej z p. Stefanem na czele. Wniosek przyjęty. Obecny p. Stefan oświadcza gotowość objęcia tego urzędu, wyraża swój pogląd na ludzi już w tej komórce pracujących, na elastyczność budżetu komórki tej i wyraża życzenie, by sama Rada ustaliła budżet. Obecny p. Tadeusz przedkłada i odczytuje sprawozdanie z Łodzi i Piotrkowa. Wnosi o ustalenie co najmniej kwoty 5000 zł na Łódź, a to na wyprawy, techniczne urządzenia itp. Uchwalono dać łączniczce p. Tad[eusza] kwotę 2000 zł i listy.

Stefan Sendłak został kierownikiem referatu ze względu na swoje szerokie kontakty terenowe. Działalność na rzecz pomocy Żydom rozpoczął już jesienią 1942 r. po ostatecznej likwidacji getta w Zamościu. Wówczas założył Komitet Zamojsko-Lubelski Niesienia Pomocy Żydom, przede wszystkim uchodźcom znajdującym się w Warszawie. Współpracę z „Żegotą” rozpoczął dzięki znajomości z Ignacym Barskim ps. „Trzcińskim” z Delegatury Rządu RP na Kraj.


Przeczytaj historię Stefana Sendłaka


Wedle protokołu decyzję o utworzeniu referatu podjęto w połowie sierpnia, lecz nie ulega wątpliwości, że nowa komórka rozpoczęła pracę kilka tygodni wcześniej. Do jej zadań należało nawiązywanie kontaktów, dostarczanie pomocy finansowej, lekarstw, a także organizowanie ucieczek. Władysław Bartoszewski, członek „Żegoty”, wspominał: „Jeździli do obozów, do żydowskich skupisk przyfabrycznych i do pozostałych jeszcze gett, do gett pracujących, które w 1943 roku znajdowały się w okolicy Radomia, w środkowej Małopolsce i na pograniczu Śląska. Pomagano, przede wszystkim dostarczając fałszywe dokumenty dla tych, którzy chcą uciec, którym się pomagało w ucieczce. To były jednostki” [za: tegoż, O Żegocie. Relacja poufna sprzed półwieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2013, s. 116-118].

W sprawozdaniu z działalności „Żegoty” z 23 października 1943 r. zapisano [pisownia oryginalna za: T. Prekerowa, dz. cyt., s. 398]:

Celem przeprowadzenia swych zadań pomocy na pozostałych (poza zasięgiem Rady krakowskiej i lwowskiej) terenach prowincji powołała Rada w ostatnich trzech miesiącach referat terenowy. Z ramienia tego referatu wyjeżdżały trzy osoby, które nawiązały – na razie bardzo luźny – kontakt z Łodzią, gdzie w getcie pracuje około 150 000 Żydów, z których ok. 30 000 to obywatele łódzcy, reszta to Żydzi z państw Europy zachodniej. Ponadto nawiązany został kontakt z obozami żydowskimi w Piotrkowie, Radomiu, Kielcach i innymi, polegający przede wszystkim na zbieraniu informacji o sytuacji w obozach, o warunkach pracy i życia i przygotowaniu akcji pomocy. Z uzyskanych stąd wiadomości wynika w każdym razie, że konieczne są znaczne sumy pieniężne celem dożywiania, sprawiania odzieży itp., gdyż warunki egzystencji w tych obozach są straszne, a przede wszystkim celem ratowania ludzi przez wydobywanie ich z ośrodków śmierci.

Oszacowanie dokładnej liczby współpracowników terenowych referatu nie jest możliwe w świetle znanych nam dokumentów. Wśród najważniejszych należy wymienić wspomnianego w protokole Tadeusza Sarneckiego ps. „Tadeusza” (1911–1981), pisarza i publicystę, nauczyciela w szkołach w Zamościu, Chełmie oraz żydowskim gimnazjum w Łodzi, oraz jego przyszłą żonę „Ewę”, z którą do lipca 1944 r. działał w Piotrkowie, Radomiu, Skarżysku-Kamiennej, Pionkach, a także poza granicami Generalnego Gubernatorstwa – w Łodzi.

Inni współpracownicy nawiązali łączność z Białymstokiem, Częstochową, Starachowicami, a także z podobozem ośrodka zagłady na Majdanku, Budzyniem, oraz z obozem w Trawnikach. Stamtąd łącznik Teodor Pajewski (kolejarz i oficer Armii Krajowej) wraz z Różą Kossower ps. „Emilką” uwolnił i przewiózł do Warszawy dra Emanuela Ringelbluma (1900–1944), twórcę konspiracyjnego archiwum getta warszawskiego. Kilka miesięcy później, gdy ten ukrywał się w bunkrze „Krysia” przy ul. Grójeckiej 81 (wg innych źródeł 84) w Warszawie, opisał w słynnym szkicu Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Uwagi i spostrzeżenia postać Pajewskiego, jednego z „bezimiennych bohaterów”. W 1977 r. został on uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Referat terenowy pod kierownictwem Stefana Sendłaka zakończył pracę w lipcu 1944 roku. Jego działalność była ograniczona, gdyż przypadła w czasie funkcjonowania nielicznych już gett szczątkowych, powstałych w wyniku akcji likwidacyjnych w 1942 roku. Z chwilą rozwiązania referatu istniało jeszcze getto w Łodzi, ostateczne zlikwidowane miesiąc później. We wschodniej Polsce rozpoczęła się już ofensywa Armii Czerwonej.


Przeczytaj historię Rady Pomocy Żydom „Żegota”