70. rocznica śmierci Raoula Wallenberga

Mateusz Szczepaniak / English translation: Andrew Rajcher, 14 lipca 2017
„Mamy bardzo dużo do zrobienia, pracujemy dzień i noc. Wygląda na to, że udała się pierwsza próba naszej akcji humanitarnej. Jednak nadal napotykamy na duże trudności” – pisał Raoul Wallenberg (1912-1947) w liście do matki pod koniec sierpnia 1944 roku. Jako dyplomata, sekretarz ambasady Szwecji w Budapeszcie, zdołał wspólnie z Międzynarodowym Czerwonym Krzyżem ocalić od Zagłady wiele tysięcy węgierskich Żydów. Dziś mija 70 lat od jego tragicznej śmierci.

Do 19 marca 1944 r. węgierscy Żydzi pozostawali największą w Europie społecznością żydowską, która nie została dotknięta masową eksterminacją. Ich położenie zmieniło się wraz z zajęciem kraju przez Niemców. Wówczas Regent Królestwa Węgier Miklós Horthy powołał nowy rząd pod przywództwem Doemego Sztojaya, byłego ambasadora Węgier w Berlinie, który rozpoczął współpracę z szefem referatu żydowskiego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy Adolfem Eichmannem w sprawie zagłady Żydów.

Przygotowując się do rozpoczęcia masowych deportacji, oddziały niemieckie przy współudziale węgierskich władz państwowych zaczęły zamykać Żydów w obozach przejściowych i gettach. Pierwsze transporty do Auschwitz-Birkenau skierowano 28 i 29 kwietnia, lecz akcja deportacyjna rozpoczęła się w pełni 15 maja. W następnych miesiącach życie straciło blisko pół miliona węgierskich Żydów.

Rząd Stanów Zjednoczonych, próbując powstrzymać deportacje, wysłał swojego przedstawiciela do Szwecji, która podczas wojny była krajem neutralnym. Poszukiwano osoby, która podejmie się misji ratowania węgierskich Żydów z wykorzystaniem immunitetu dyplomatycznego. Na wykonanie tego zadania zgodził się Raoul Wallenberg – architekt i przedsiębiorca.

Wallenberg przybył do Budapesztu 9 lipca 1944 r. jako sekretarz szwedzkiej ambasady. Trzy dni wcześniej Miklós Horthy wymusił wstrzymanie dalszych deportacji. Tym samym Niemcy zawiesili wyrok śmierci budapeszteńskiej gminy żydowskiej, która liczyła wówczas jeszcze ok. 250 tysięcy ludzi. W ciągu następnych sześciu miesięcy Wallenberg działał niezwykle intensywnie i odważnie na rzecz ich ratowania.

Oficjalnie był jednym z wielu dyplomatów ambasady w Budapeszcie. Jego działania koncentrowały się na wystawianiu szwedzkich paszportów, wiz, zaświadczeń obywatelstwa i innych dokumentów, które zapewniały ochronę przed deportacją. Zalecał władzom węgierskim, aby traktowane były jako dokumenty rodzinne, co miało sprawić, że każdy z nich mógł uratować życie kilku osób. Ponadto zatrudnił w ambasadzie kilkuset Żydów, zatroszczył się o opiekę lekarską i dystrybucję żywności, stworzył dom dziecka i dom opieki dla starców. 

W pomoc Żydom włączyli się inni pracownicy ambasady Szwecji. Od początku Wallenberg skutecznie współpracował z Międzynarodowym Czerwonym Krzyżem oraz z dyplomatami delegowanymi przez kraje neutralne oraz ze wspierającymi go Węgrami. W Budapeszcie działali także szwajcarski wicekonsul Carl Lutz, nuncjusz apostolski abp. Angelo Rotta, czy przewodniczący Komitetu ds. Opieki nad Uchodźcami Polskimi Henryk Sławik. Działania Wallenberga finansował także rząd Stanów Zjednoczonych.


Czytaj historię Henryka Sławika


15 października 1944 r. władzę na Węgrzech przejęli kolaborujący z Niemcami tzw. strzałokrzyżowcy pod przywództwem Ferenca Szálasi. Ponownie zmieniło to położenie ludności żydowskiej. Pod koniec października i w pierwszej połowie listopada w kierunku zachodniej granicy wysłano do prac przymusowych ok. 40 tysięcy Żydów, którzy umierali w wyniku wycieńczenia i brutalnego traktowania.

Wallenberg pisał w liście do matki: „Wielu Żydów zginęło, a poza dużymi miastami nie ma już ich wcale. Znany ze swej urody Budapeszt całkowicie się zmienił”.

13 lutego 1945 r. Armia Czerwona zajęła stolicę Węgier. Miesiąc wcześniej Raoul Wallenberg został aresztowany przez NKWD i przewieziony do ZSRR. Zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach, prawdopodobnie 16 lipca 1947 roku. Za swoją działalność podczas wojny został 26 listopada 1963 r. uhonorowany tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Szacuje się, że podczas wojny mógł ocalić blisko 100 tys. ludzi.

Bibliografia

Hilberg Raul, Sprawcy, ofiary, świadkowie, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2007.

Lendvei Paul, Nad strasznym czarnym Dunajem, „Polityka” 2016, nr 50 (3089) [dostęp online 14.07.2017]: http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1685372,1,zaglada-wegierskich-zydow.read.

Raoul Wallenberg and the rescue of Jews in Budapest [w] Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum [dostęp online 14.07.2017]: https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005211. 

Sielski Andrzej, Sprawa Wallenberga, Kraków 2002.